Ông Đội 2 Chiêu

Ông Đội hai chiêu

Thân tặng các anh em tổ khoan

“Ông Đội hai chiêu” là biệt danh được anh em tổ khoan địa chất tặng cho Ông Đội sau một sự kiện rất đáng nhớ trong đời khảo sát. Trước đó nhiều năm, khi còn khảo sát nền móng Nhà máy đường Đồng Bò ở Hòa Phong, Tuy Hòa, một hôm Ông Đội được Phạm Thái Linh nài nỉ mời đến nhà bạn gái của anh ta để ăn tối. Thật ra, mục đích của Linh là dùng sự xuất hiện của Ông Đội để ngầm giải thích cho cha mẹ cô Loan (sau này là vợ anh ấy), quan hệ của Linh với Loan là nghiêm túc.

Gia đình Loan sống ven sông Ba, gần cầu Đà Rằng. Buổi ăn tối ngoài món gà vườn luộc lá chanh, còn thêm canh cá chép nấu chua, do ông già vừa kéo lưới bắt được từ dưới sông lên. Đời khảo sát với bếp ăn tập thể đã quen “canh toàn quốc” và cá, mực muối nên được một bữa ăn ngon với vài ly rượu gạo do gia đình Loan tự nấu, Ông Đội ngủ rất say.

Sáng sớm tinh mơ, Ông Đội bỗng bị thức giấc bởi tiếng đấm đá thình thịch sau bức tường ngăn giữa nhà trên và chái dưới. Ắt mọi người còn nhớ, nhiều ngôi nhà ở Phú Yên, Bình Định đều có mái sau được kéo dài thêm để làm kho chứa cuốc xẻng, hay lương thực, thậm chí làm phòng ngủ của con gái. Căn nhà của cô Loan khá đặc biệt vì phía sau là phòng tập võ. Hóa ra, cha con chủ nhà đang luyện võ công vào sáng sớm.

Bị kích động quá mức, Ông Đội nép bên cửa liếp, lén nhìn trộm. Bất ngờ, ông già xoay người, nắm lấy vai lôi Ông Đội vào phòng tập. “Vào đây chớ nấp làm gì. Ông Đội có biết võ không?”  Vừa lắc đầu ra hiệu không biết,  ông đã gạt chân làm Ông Đội ngã lăn trên sàn đất.  Chưa đứng vững ông đã gạt tay, lên chỏ khiến Ông Đội ngã lăn quay thêm một lần nữa.  Ông bảo, hai chiêu võ này chỉ để phòng thân khi gặp nguy khốn, chủ yếu bất ngờ đánh gục đối thủ để chạy thoát thân. Vừa nói xong, ông đóng vai làm địch thủ để Ông Đội thực tập.

Nhiều năm sau đó, một hôm đội khoan được điều đến khảo sát Đập Suối Hành ở Cam Ranh.   Đập Suối Hành dài chừng hơn cây số, vừa thi công xong, sau một cơn lũ đã bị vỡ. Cuộc khảo sát nhằm tìm ra nguyên nhân tại sao con đập không chịu nỗi sức nước theo tính toán thiết kế.

Trận lũ quét không những xé tan thân đập mà còn khiến làng quê đã nghèo còn thêm điêu tàn, xơ xác. Cả đội trú ngay tại công trường, trong chiếc lán lợp tranh dùng cho công nhân thi công đập trước đây bỏ lại. Một quán cà phê trước đây phục vụ công trường, dường như còn tiếc nuối thời sinh hoạt đông đúc vẫn chưa đóng cửa.  Nhờ vậy, cả đội vừa kéo đến là đã sà vào quán để vừa ăn uống vừa nắm tình hình địa phương, nhất là khâu hậu cần. Lúc đó, trong quán có vài thanh niên vừa uống rượu, vừa có thái độ khiếm nhã với một phụ nữ có lẽ là chủ quán.

Chủ quán thấy các chàng trai khảo sát đến mừng rỡ ra mặt. Chị cho biết đám thanh niên kia thường đến ăn uống nhưng không chịu trả tiền. Mỗi khi mẹ con chị lên tiếng đòi tiền, chúng dọa đốt quán.  Nợ chưa thu được, đóng cửa dọn đi là mất, đấy là lý do chị lần lữa chưa dọn đi nơi khác.

Bốc đồng vì chút hơi men và ỷ vào số đông, Ông Đội gọi một thanh niên đến và yêu cầu nhóm thanh niên giữ trật tự. Một gã to con nhất trong đám hất hàm hỏi, “Mày muốn gì?” Hắn đứng phắt dậy, tiến gần phía Ông Đội, khoa tay múa chân định xông vào đánh. Ông Đội bất ngờ dùng thế võ hộ thân học được hồi còn ở Tuy Hòa ra áp dụng. Đối thủ ngã gục, hắn lồm cồm bò dậy và kêu cả nhóm đứng dậy ra khỏi quán.

Bà chủ quán đem rượu ra mời.  Cả tổ ăn uống xong trở về lán nghỉ ngơi. Khoảng 9 giờ tối, lúc mọi người đang ngủ say, ai nấy phải bật dậy vì tiếng la hét ở bên ngoài lán. Đám thanh niên hồi tối bỏ đi, chúng quay lại với nhiều thành viên hơn, mỗi đứa cầm trên tay hung khí và một vài ngọn đuốc sáng rực. Chúng yêu cầu Ông Đội ra để gặp.  Một tay có vẻ là trưởng nhóm dõng dạc nói, “Hồi chiều ông nào đánh gục học trò tôi, xin mời ra đấu trực tiếp với tôi.” Nghe rõ mồn một lời hắn nói, Ông Đội hết sức lo lắng. Nếu không ra gặp, chúng điên tiết đốt lán, chết hết cả tổ. Nếu ra đánh đấm, Ông Đội còn miếng võ nào nữa đâu để thi thố. Hai chiêu võ học của ông già, ra đòn xong là phải chạy thoát thân kia mà. 

“Nước loạn mới biết tôi trung.” Cường Hải Phòng bước ra cửa, vừa đi vừa chửi “Đ.M! Mấy ông biết mấy giờ rồi không?  Ông Đội của tao say quá đã ngủ rồi! Có gì sáng mai gặp nhau giải quyết, tụi bây về đi.” Đám thanh niên dùng dằng không chịu về. Đuốc cháy hừng hực.  Cường hét lớn. “Đ.M. Tụi bây có về không tao bắn đây.” Biết địch thủ có súng, nhóm thanh niên mới chịu rút đi.

Những năm sau ngày đất nước thống nhất, đội khảo sát cầu đường được cấp hai khẩu súng, một AR15 và một khẩu các-bin. Cụ Hải còn có riêng một khẩu Colt 45.  Lý do dùng súng là để phòng khi vào rừng gặp thú dữ hoặc đụng độ với lính Fulro. Súng nặng, chẳng ai muốn giữ. Minh Xụi thường xung phong mang súng để đi săn.  Thành tích săn bắn của Minh Xụi không nhiều, nhưng cũng cải thiện đời sống phần nào cho cả đội khảo sát.  Là một kỹ sư trẻ, loại thư sinh trói gà không chặt, Ông Đội chưa bao giờ đụng đến súng đạn.  Hồi ở tổ khảo sát, thỉnh thoảng, ông Đội được Minh Xụi rủ đi theo rình bắn cá ban ngày hoặc thú rừng vào ban đêm.

Thật ra, lúc Cường dọa nạt đám thanh niên kia, tổ khoan làm gì có súng. Trước đó mấy năm đã có lệnh của nhà nước thu hồi vũ khí từ các đơn vị dân sự. Tuy vậy, sáng hôm sau, tổ khoan được trang bị đầy đủ “vũ khí”. Nào là tay quay, ống típ, cà lê … Cả đội đến quán cà phê ngồi từ rất sớm. Lũy, một công nhân to lớn nhất tổ có vẻ mặt lầm lì có thể là người đóng vai “Lê Lai cứu chúa” đứng ra đôi co với địch thủ và cũng để ra uy. Thật ra, Lũy cũng có ít võ thiếu lâm hay thần quyền gì đó do anh Tường truyền lại.

Có lẽ thấy quân khảo sát “sung” quá, đối phương chủ động giảng hòa. Ông Đội vô cùng mừng rỡ và thầm cảm ơn anh em trong tổ đã không ngại hiểm nguy, có tinh thần đoàn kết bên Ông Đội và đặc biệt có tinh thần Lục Vân Tiên, tỏ thái độ trước những việc bất công. Còn mẹ con chủ quán trước cách cư xử của các chàng trai tổ khoan, họ vô cùng mừng rỡ và coi anh em như những người anh hùng.

Những chuyện không may thời khảo sát

Có thể nói tôi không gặp may từ những ngày đầu công tác ở Xí nghiệp Khảo sát Thiết kế Giao thông Vận tải Phú Khánh, nay là Công ty Tư vấn Thiết kế Giao thông Khánh Hòa. Tuy vậy, sau hơn 30 năm nhìn lại, tôi thầm cảm ơn số mệnh đã đưa tôi vào lò khảo sát dưới sự dẫn dắt của quái kiệt đất Nha Trang, cụ Trần Huy Hải và nhiều cộng sự của ông tiếp sau đó.

Điều không may đầu tiên xảy ra cho tôi từ tấm tem phiếu mua vải thời bao cấp. Là sinh viên mới ra trường, tôi mang theo mảnh tem được mua 4 mét vải nộp cho chị Dung, nhân viên Phòng Hành chính, để đổi từ tem sinh viên sang tem cán bộ. Chị đã cất nó ở một nơi nào đó và quên mất.  Khi đến lượt của hàng công nghệ phẩm thông báo bán vải, tôi đến nhờ mua và bị chị mắng cho một trận là tên dối trá, nói không thành có.  May mắn thay, bác Dũng, cũng ở Phòng Hành chính sau đó phát hiện tấm tem phiếu và thông báo cho tôi đến nhận.

Chuyện không may thứ hai xảy ra ở Thành phố Tuy Hòa. Sau một năm lăn lộn với đội khảo sát địa hình của anh Binh, tôi được cụ Hải gọi lên để kiểm tra tay nghề.  Cụ bảo, “Tốt rồi, bây giờ cậu được phép làm công việc theo chuyên môn của mình.”  Thế là tôi được phân công về một tổ khoan đất với vai trò tổ trưởng. Thời đó, các hợp tác xã nông nghiệp được tổ chức thành từng đội sản xuất nên đối với người dân Tuy Hòa, tôi được gọi là Ông Đội.

Ông Đội bắt chước kỹ sư Xuân, Phụng… rất ham học, thích nghe chương trình dạy tiếng Anh vào ban đêm qua làn sóng radio. Lợi dụng đặc điểm này, một số công nhân lớn tuổi sắp xếp cho Ông Đội một căn phòng ở vị trí cao nhất trong tòa nhà và sau đó dẫn gái về nuôi ăn và vui vẻ dưới tầng hầm. Tài Mập, trẻ nhất nhưng ham vui đã bị vướng bệnh.  Anh Trung, Công đoàn phát hiện trong một đợt đến thăm nên ông Đội phải chịu đòn khiển trách.

Phải nói đời khảo sát hết sức khó khăn về vật chất. “Cái khó ló cái khôn”, đôi khi sự sáng tạo mang đến từ việc đối phó với hoàn cảnh khó khăn như thế.  Một hôm, tổ khoan địa chất được điều quân đột xuất đến xã Hòa Thắng để khảo sát nền móng sau khi hố móng Cầu Đá Trắng gặp phải một tầng bùn lỏng chưa xác định được độ dày. Là một cây cầu nông thôn, ngân sách có hạn, việc điều thiết bị đóng cọc đến vị trí thi công cầu rất tốn kém sau khi tổ khoan hoàn tất công việc. Vì thế, ông Đội đã đề xuất với đơn vị thi công, chuyển đổi công năng của dàn khoan thành dàn máy đóng cọc. Ý tưởng được thực hiện ngay và việc dùng dàn khoan đóng cọc thi công cầu nông thôn nhanh chóng lan về Sở Giao Thông. Lãnh đạo các cấp của Sở, nhân dân địa phương đến xem và hết lời khen ngợi, nhưng việc đóng cọc nằm ngoài chức năng của tổ khoan nên cũng đã bị cụ Hải phê bình. 

Đời khảo sát sống nay đây mai đó.  Được về sống ở thành phố là một điều quá diễm phúc đối với những chàng trai khảo sát.  Tuy nhiên, đóng quân lâu ngày, tiền chi cho cà phê, thuốc lá, rượu cũng bay đi nhanh chóng vì đồng lương ít ỏi. Không những thế, đội khảo sát còn lâm vào tình trạng thiếu chất đốt để nấu ăn tập thể. Túng làm liều, anh em phải rảo quanh khu vực sinh sống để kiếm củi đốt, thực chất là đi trộm củi. 

Kế hoạch đột nhập Phòng Lương thực Tuy Hòa đóng trước văn phòng của xí nghiệp được hoạch định khá hoàn hảo.  Ông Đội được giao nhiệm vụ tán tỉnh một cô nhân viên (sau này trở thành vợ). Lũy, Hùng, Thượng… lẻn vào khiêng củi. Không may, vừa hoàn thành xong nhiệm vụ thì bị du kích đến lục soát văn phòng và đòi gặp ông Đội để lập biên bản.  Ông Đội trốn trên máng xối, nơi giao nhau giữa hai căn nhà, không dám xuất đầu lộ diện.  Lúc đó, cụ Trần Huy Hải vừa đi công tác Sông Hinh về, ghé qua văn phòng. Trông thấy cán bộ địa phương, cụ “nỗ” đến văng mảnh. “Các anh cứ về đi, tôi sẽ điều tra kỹ chuyện này, nếu đúng như các anh đã nói, tôi sẽ kỷ luật cả đội. Tuy vậy, xin báo cho các anh biết, đội này là một đội công nhân lao động xã hội chủ nghĩa ưu tú của công ty tôi đấy.  Nếu không đúng, các anh cũng sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm!”

Nằm trên máng xối, ông Đội thầm nghĩ, “Quả là tướng thế nào, quân thế đó!” Thế mới có câu thơ dặn dò các cô gái trẻ, “Khảo sát, địa chất, lái xe. Trong ba thằng đó chớ nghe thằng nào.”

Ruộng sâu trâu nái

Tháng rồi, tôi có dịp thăm và làm việc tại đặc khu kinh tế Iskandar của Malaysia, từ câu chuyện trao đổi với ông Ismail bin Ibrahim, Tổng Giám đốc điều hành đặc khu, tôi chợt nhận ra ý nghĩa câu nói cửa miệng của mẹ tôi hồi còn nhỏ khi bị thiếu thốn nguồn nhân lực để phát triển kinh tế gia đình.

Số là hồi đó gia đình tôi khá đơn chiếc nhưng quản lý một diện tích lớn đất và ruộng của dòng họ để lại ở nông thôn. Do không đủ người để canh tác trên một diện tích lớn, mẹ tôi thường than thở, “Ruộng sâu phải có trâu nái”, ngụ ý là nếu ruộng đất rộng và xa, cần phải nuôi trâu cái để chúng đẻ ra nhiều nghé, lớn lên sử dụng sức trâu cày làm việc đồng áng. Nói cách khác, phát triển kinh tế cần có nguồn nhân lực dồi dào.

Iskandar của Malaysia dường như đang gặp phải trở lực này. Nằm sát biên giới Singapore, với diện tích gấp ba lần nước này, nhưng dân số chỉ khoảng 1,4 triệu người.  Từ 2005 đến nay, dân số của đặc khu cũng chỉ tăng chừng 100 đến 150 ngàn người và dự kiến đến năm 2025, dân số mới tăng lên mức 3 triệu người. 

Tranh luận thẳng thắng với vị CEO khả kính này, tôi nói, đồng thời phát triển với Iskandar, VSIP ở Bình Dương, Việt Nam do Singapore đầu từ đã tăng từ 1 lên 6 khu công nghiệp và đang tiếp tục phát triển.  Đặc khu của ông không nhắm vào công nghiệp thâm dụng lao động nên đã không thu hút đầu tư của nước láng giềng Singapore. Ngụ ý của tôi là Iskandar phải cho phép lao động nước ngoài, cụ thể là lao động Việt Nam, đi vào để tham gia xây dựng kinh tế, nếu không, khó có được đột phá trong tăng trưởng mặc dù các điều kiện để phát triển hết sức thuận lợi. 

Dân số Việt Nam gần 87 triệu người, gấp ba lần dân số Malaysia. Chúng ta cần thấy rõ sức mạnh “đông dân” này trong phát triển kinh tế. Những năm trước đây, ngành may, da giày và thủ công mỹ nghệ đã cáng đáng tốt việc tìm ra công ăn việc làm cho người lao động trẻ.  Nay thời thế đã đổi thay, lao động Việt Nam cần dấn thân vào những lĩnh vực cao hơn để kiếm sống và xây dựng quốc gia.  Lắp ráp vi mạch điện tử, viễn thông, hàng hóa công nghiệp vẫn rất cần sự tinh xảo và khéo léo của người lao động Việt Nam.

Mong rằng doanh nhân và các nhà làm chính sách quan tâm đầu tư đúng hướng. Chớ ảo tưởng vươn đến việc làm chủ những công nghệ hiện đại khi các yếu tố nền tảng như vốn và giáo dục vẫn chưa sẵn sàng. Một hệ thống hạ tầng tốt và quản lý hoạt động xuất nhập khẩu ngày một minh bạch hơn sẽ có cơ hội thu hút đầu tư từ Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc…vào các lĩnh vực cần lao động ở Việt Nam.

Để nuôi dưỡng tính sáng tạo

Giữa mùa đại hội cổ đông thường niên bận rộn, trong số các tin điện tử đành xếp lại chưa xử lý, có thư do một bậc đàn anh tôi hằng ngưỡng mộ gửi với tiêu đề vỏn vẹn bốn chữ “Quy khứ lai từ”.  Thật tình tôi không hiểu nhiều về điển cứu và do rất bận rộn với công việc ở cơ quan, nên hôm nay tôi mới tra cứu ngụ ý của tác giả nhờ qua Internet.  Thật ngạc nhiên khi biết đấy là đầu đề của bài thơ do Đào Tiềm sáng tác cách đây 1067 năm bên Trung Quốc và tác giả cảm tác bài thơ này lúc chỉ mới 41 tuổi.
Đọc kỹ bài thơ, theo tôi đây không phải là bài thơ diễn tả sự chán nản, từ quan về nhà như nhiều người thường mượn ý này để diễn tả tâm trạng của mình khi muốn từ bỏ chốn thương trường, lui về ẩn dật nơi chốn thâm sơn cùng cốc. Trái lại, tôi nhận ra ở ông một tư tưởng cách tân, hành xử dũng cảm và dường như có một sự tương đồng giữa Đông và Tây, giữa cổ và kim khi đối chiếu với xã hội đương đại.  Cách hành xử của Đào Tiềm ngày xưa chính là cách nghĩ, cách sống ngày nay mà những người thiết kế nên hệ thống giáo dục của nước Mỹ đã và đang theo đuổi trong nhiều thập kỷ qua. Chính nền tảng đó đã đào tạo và nuôi dưỡng bao tài năng sáng tạo và đã giúp tạo nên một xã hội giàu mạnh cho đến nay chưa có mô hình nào chứng minh là có thể thay thế được.
Như chúng ta biết, hệ thống tư tưởng Khổng giáo sắp xếp trật tự giai cấp theo bốn bậc cấp, sỹ - nông – công – thương.  Người học trò trưởng thành trong hệ thống này dồi mài kinh sử với mục tiêu trở thành giai cấp được trọng vọng trong xã hội, học để làm quan, để cai trị thiên hạ…Trung thực mà nói, hệ suy nghĩ này vẫn đang ngự trị trong xã hội Việt Nam ngày nay, điển hình là hệ thống giáo dục hiện tại của nước nhà.  Trong khi đó, hệ thống giáo dục Âu Mỹ chủ trương dạy cho người ta cách suy nghĩ và tìm ra con đường cho chính mình từ việc nhận ra năng lực của bản thân và tìm cách phát huy tối đa những điều mình thích thú đam mê.  Bill Gates, Steve Jobs, Mark Zuckerberg … là những sản phẩm của hệ thống giáo dục này.

Trung, bạn tôi tích cóp nhiều năm để đưa hai thằng con sang Mỹ du học.  Là dân tài chính, anh mong muốn con mình theo nghiệp cha nên gửi con vào trường đại học nổi tiếng về lĩnh vực này.  Học trong môi trường mới được khoảng một năm, cậu trai phát hiện ra mình đã quá tin lời cha, ép mình vào một môi trường cạnh tranh khốc liệt nhưng chưa chuẩn bị để xung trận. Tiếng Anh chưa đủ mạnh để tranh luận bằng lời và viết những bài phân tích sắc sảo, theo học với những đồng môn giỏi, điểm số sẽ không cao, khó xin việc sau này…Đúc kết kinh nghiệm chính mình, cậu ta đã khuyên đứa em của mình nên học chương trình cao đẳng để chuẩn bị tốt hơn và nên học cái mình có sở trường để phát huy sự sáng tạo.

Trở lại với câu chuyện của Đào Tiềm, vì hoàn cảnh cuộc sống và trách nhiệm với những người thân, ông nhận lời giữ một chức quan nhỏ, nhưng vỏn vẹn chỉ có 80 ngày ông đã xin về bởi vì, “Bản tính tự nhiên của ta là như thế, nên không thể miễn cưỡng, giả vờ được. Sự đói lạnh tuy là quan trọng thực đấy, nhưng làm ngược lại bản tính mình còn đau khổ nhiều hơn.”  Rõ ràng đây chính là điều các nhà tâm lý giáo dục ngày nay khuyên răn mọi người trong việc làm sao có được tính độc lập suy nghĩ và sự sáng tạo trong công việc. Đây cũng chính là mục tiêu để doanh nhân hướng đến trong việc xây dựng doanh nghiệp trở thành một tổ chức giàu mạnh vững bền.  

Ảnh xưa thời đại học

Tàu cau rụng giữa phố và giấc mơ trưa hè

Buổi sáng đi tập thể dục về, trông thấy một tàu cau rụng trên đường. Như một thói quen vô thức, tôi cúi xuống nhặt và kéo lê trên đường.  Mo cau còn ẩm, trắng ngà mịn màng bên trong như màu da con gái dậy thì, bên ngoài ngã vàng vì rám nắng.  Bỗng nhiên bao nhiêu kỷ niệm thơ ấu thời sống ở nông thôn hiện về.

Mẹ tôi thường lượm tàu lá cau mỗi ngày rụng xuống trong vườn gom để dành. Khi rảnh, mẹ dùng dao chuốt bỏ phần lá, giữ lại sống lá rồi bó lại để làm chổi quét.  Mo cau lớn mẹ dùng để nhồi cơm nóng, bó lại để dành cho những chuyến đi xa của cha và con.  Loai mo cau nhỏ hơn, mẹ cắt làm quạt để phe phẩy chống nóng, đuổi ruồi buổi trưa hè. Nhiều đêm hầu như mẹ không ngủ, tay cầm quạt mo cau, phẩy nhè nhẹ, miệng mẹ hát à ơi ru tôi ngũ.

Kéo tàu cau đi một khoảng đường trong khu phố, tôi cũng đành phải bỏ lại nơi đổ rác công cộng vì băn khoăn không biết sẽ làm gì với nó ở nhà. Thế rồi một phụ nữ cũng đi bộ tập thể dục trên đường về nhà lại nhặt nó, không biết làm sao cô ấy có thể cắt bỏ lá, cầm mo cau đi qua trước mặt nhà tôi. Chân nàng bước sải, khuôn mặt có vẻ đầy phấn kích. Ắt hẳn cô ấy cũng có một thời thơ ấu ở nông thôn như tôi và những kỷ niệm đẹp ấy đang dồn dập hiện về trong tâm hồn nàng.

Hình như những kỷ niệm đẹp thường đưa ta vào giấc mơ êm đềm, cũng như những ký ức đau buồn đưa người ta vào cơn ác mộng. Trưa nay, tôi vừa chợp mắt đã có một giấc mơ thật đẹp. Tôi mơ về hàng cau trong vườn, hoa cau trắng tinh, mùi hương thoang thoảng. Tôi còn mơ thấy mình được mẹ giao việc, dùng dao kẹp vào một thân tre để cắt và rong hết phần lá cau vươn sang phần đất của bác láng giềng. Số là giữa nhà tôi và láng giềng ở cạnh nhau, ở gữa có một hàng cau xanh tốt. Mẹ bảo, mình phải cắt các cành lá này để gió mạnh không làm hư mái tranh của nhà bác ấy. Ôi tấm lòng của mẹ và tình làng nghĩa xóm của chúng tôi đẹp như trong chuyện cổ tích.

Tình tay ba

Kỷ niệm khó quên về Nha Trang ngày tôi mới đặt chân đến năm 1981, có thể nói đó là tình bạn với các anh Quyến, Thọ và mối quan hệ bí ẩn của hai người này với chị Simon Liên, người đã vĩnh viễn ra đi trong cô đơn vào một ngày giá lạnh.

Viết đến đây, tôi bật Internet, tìm giọng hát Tuấn Ngọc trong bài Phôi Pha của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn để tưởng nhớ đến chị Simon Liên. Hạnh phúc trong tôi dâng trào vì cảm nhận mình vẫn đang sống và hòa mình trong giọng ca, lời hát và âm thanh của bản nhạc ngày xưa chị ấy thích. Simon Liên giờ đã vùi trong lòng đất lạnh giá, chị đâu còn hát thầm thì bài hát này như những đêm chúng tôi cùng ngồi chuyện trò dưới gốc cây vú sữa già trong mảnh vườn thoảng nhẹ hương thơm của hoa sứ của anh Lự hồi còn trẻ.

Tôi là ai trong mối tình tay ba giữa những người bạn thân thương nhưng lạ lẫm ở Nha Trang, ngày tôi mới đến. Tôi gặp anh Quyến trong một chuyến xe từ Đà Lạt về Nha Trang. Ngồi bên nhau trong một chuyến hành trình dài cả ngày, chúng tôi phát hiện hồi nhỏ đều sinh hoạt trong phong trào hướng đạo. Quyến đã là một tráng sinh, còn tôi chỉ mới lên hạng thiếu nhưng chưa bao lâu thì phong trào này chấm dứt sau ngày đất nước thống nhất.  Quyến bắt tay trái theo kiểu hướng đạo và hứa với tôi sẽ thỉnh thoảng cùng nhau đi uống cafe ở Nha Trang. Chủ nhật vừa đến anh đã đạp chiếc xe cà tàng đến gõ cửa nhà tôi ở trọ trong hẽm Núi Một. Quyến chở tôi đến nhà Simon Liên, rồi anh Thọ và chúng tôi quen nhau từ dạo ấy.

Đối với một người sống đơn độc, không gia đình, bạn bè, mới đến Nha Trang, cuộc gặp gỡ những người bạn đứng đắn, có học thức và chân tình như thế này thật quý hóa xiết bao. Thật ra, tuy là quan hệ mới nhưng chúng tôi có chung một nền tảng lịch sử, văn hóa vì tất cả chúng tôi đều là người gốc Huế lưu lạc về Nha Trang. Simon Liên tốt nghiệp khoa tiếng Anh Đại học Sư phạm Huế về Nha Trang theo gia đình. Thọ, Quyến công tác ở Sài Gòn, sau 1975 các anh về đoàn tụ cùng gia đình ở đây.



Quyến (trái) và Khôi ảnh chụp ngày 19/03/2012 tại Sài Gòn

Quyến sôi nổi, chủ động trong mọi việc. Thọ trầm ngâm và triết lý. Simon Liên sâu kín. Chỉ có tôi là hời hợt. Tôi tham dự hầu hết những cuộc uống trà tay ba, Quyến-Simon Liên hoặc Thọ-Simon Liên và tôi.  Đôi khi Simon Liên rủ tôi cùng đạp xe dọc đường biển dài hàng cây số nhưng chúng tôi chẳng biết nói với nhau chuyện gì. Giá như hồi đó tôi nói thật lòng ý nghĩ của mình cho Simon Liên, rằng chị nên yêu anh Thọ.  Trước sự chủ động của Quyến, Thọ dù có tình ý vẫn nể nang và câm lặng.  Tuy vậy, anh là người cao thượng và có trách nhiệm với những quyết định của mình. Simon Liên là phụ nữ, cô không thoát khỏi nhược điểm của hầu hết phái đẹp là thích nghe, thích được hồ hỡi nhiệt tình săn đón. Điều này, Quyến hơn hẵn Thọ. Vì thế, mối tình tay ba này đã không mang lại một kết thúc tốt đẹp.

Giờ Simon Liên đã về với cát bụi. Quyến và Thọ đều thành gia thất. Nghe nói, ngày Simon Liên mất, hai người bạn trai này đều đến lo tang lễ cho nàng. Tôi tin rằng, nhìn lại đời mình,  cả hai người đàn ông này ắt sẽ ngậm ngùi tiếc cho tình yêu thoáng qua thời tuổi trẻ.

Doanh nhân Việt cần thay đổi tư duy tiếp thị từ tên cá nhân

Trong một buổi ăn tối thân mật cùng anh em kỹ sư của Công ty HBC đang công tác tại Malaysia, anh Phan Văn Trường, Việt kiều Pháp, cố vấn công ty khuyên một ý nhỏ khi kinh doanh trong môi trường quốc tế. Anh khuyên anh em nên đặt thêm tên nước ngoài để dễ giao tiêp. Anh kể, "Hồi tôi còn trẻ, làm việc trong một công ty của Pháp. Tôi rất thất vọng không biết vì sao mình làm việc không thua kém đồng nghiệp nhưng rất lâu vẫn không được cất nhắc.  Tâm sự với một đồng nghiệp anh phát hiện ra một trong những lý do là tên của anh rất khó đọc, khó nhớ đối với người nước ngoài. Vì thế, trong các cuộc họp của cấp điều hành, đồng nghiệp không nhắc tên. Theo lời khuyên của đồng nghiệp này, anh đã lấy tên là Thomas. Quả nhiên, về sau anh được thăng tiến rất nhanh, lên đến vị trí giám đốc công ty.
Mẫu chuyện trên đây khiến tôi liên tưởng đến những người bạn Trung Quốc, Hàn Quốc khi còn học chung ở bên Mỹ. Hết thảy những người bạn của tôi đều lấy tên gọi nước ngoài như David, Annie, Nancy, Peter... kèm với tên họ trong giao tiếp.

Có thể sự thành công trong thương mại quốc tế bắt đầu đơn giản chỉ một cái tên hay sao? Tất nhiên không hẵn thế, nhưng xét về mặt giao tiếp, đây chính là điều cần thiết.  Thử hỏi những tên dài dòng như Công Tằng Tôn Nữ Ngọc Hà, Trương thị Ước Nguyện, Hà Trần Vũ Long... làm sao người nước ngoài có thể đọc nổi, chứ đừng nói đến chuyện nhớ... Vì thế, dùng một tên nước ngoài ngắn, dễ đọc rất cần thiết nếu chúng ta muốn tạo sự gần gũi trong giao tiếp.

Về mặt tiếp thị, trong quan điểm hướng về khách hàng, nghĩa là chúng ta tiếp thị cái khách hàng cần và muốn, chứ không phải thứ chúng ta có và muốn cung cấp. Nếu bạn đặt mình là một người nước ngoài, ắt bạn đồng ý với anh Thomas Phan và tôi (Vandy Vo) rằng chúng ta cần phải chọn cho mình một cái tên ngoại quốc khi giao tiếp quốc tế.

Không hề sính ngoại.  Liệu chúng ta có thể thay đổi nhận thức về chuyện đặt tên nước ngoài này không. Và để thêm thuyết phục, xin bạn hãy điểm lại các tên tuổi doanh nhân Việt kiều về làm ăn thành đạt hiện nay ở Việt Nam cũng có hiện tượng tương tự. Họ là Alan Phan, David Thai, Andy Ho, Don Lam, Tony Do... và rất nhiều tên khác.

Con hư tại cha mẹ

Ắt hẵn chúng ta ai cũng biết chuyện Mạnh Tử nhờ mẹ khéo dạy dỗ mà nên người trong Liệt Nữ truyện. Người mẹ đã dời nhà ba lần từ khu vực nghĩa địa, đến chợ, rồi cuối cùng đến trường học. Bà còn làm gương cho con về tính trung thực, tinh thần cần cù, , thái độ nhẫn nại, khắc phục khó khăn gian khổ để học tập và trở thành đại hiền triết. Nói chung, "Dạy con từ thuở còn thơ", cha mẹ là tấm gương sống, luôn nỗ lực tìm ra môi trường sống thích hợp để con cái thực hành những thói quen tốt, trở thành những người đức hạnh mong muốn về sau.

Thế nhưng, ở xã hội nước ta hiện nay, chuyện chạy trường mẫu giáo cho con, chuyện thi hộ, mua bằng, xin điểm trong giáo dục gần như trở thành tập quán xã hội. Chuyện hối lộ để mua vị trí làm việc, thậm chí chuyện quan chức dùng bằng dõm để thăng tiến, chuyện doanh nhân làm từ thiện nhưng nợ nông dân bạc tỉ… xãy ra nhan nhãn. Trách nhiệm xuất phát từ các đấng cha mẹ.

Một người bạn đang công tác trong ngành giáo dục đã nhận định, “Chúng ta đã quen thuộc với những thói hư tật xấu trong xã hội đến nỗi không còn phân biệt được đâu là đúng, đâu là sai trái để chỉ dạy cho con cái.”

Nhớ lại, lúc con tôi còn học cấp hai, vì muốn cho cháu được chuyển trường sang một nơi có chương trình trao đổi văn hóa với Singapore, tôi đã thay mặt cháu viết thư cho thầy hiệu trưởng.  Trong thư nêu bật các ưu điểm cá nhân của cháu để dễ thuyết phục. Tôi còn nhớ, cháu đã không ký đơn khi tôi viết rằng nó là một thành viên của đội bóng chuyền của nhà trường. Nó yêu cầu tôi sửa lại, “là một cổ động viên tích cực” mới ký đơn.  Tương tự như thế, một người bạn khác kể rằng, khi đưa con đến một khu vui chơi của trẻ bên Mỹ, vì thấy con mình thấp, nhỏ nhắn, nên khi được hỏi con bà bao nhiêu tuổi, bà nói rằng cháu 12 tuổi để khỏi phải mua vé vào cửa. Đứa trẻ nghe câu trả lời đã không chịu đi vào, yêu cầu mẹ mua vé, vì nó đã 15 tuổi.

Không những không phân biệt sai trái, chúng ta đôi khi còn quên cả những thói quen tốt được dạy dỗ và làm quen từ nhỏ. Vừa qua, khi đến Đà Lạt, tôi rất ngạc nhiên vì thấy người bạn hẹn gặp đang đi đến cổng khách sạn bỗng dừng lại. Tôi ngơ ngác không hiểu tại sao. Chợt thấy một đám ma đang đi ngang trước nhà thờ, tôi mới chợt hiểu rằng ngày còn nhỏ, chúng tôi được dạy, mỗi khi thấy đám ma đi qua phải dừng lại ngã mũ chào vĩnh biệt người chết.  Ước gì con cái chúng ta lại sống trong một môi trường như thế.

Lời hứa hướng đạo sinh

Giữ lời hứa là một trong những điều răn đối với hướng đạo sinh.  Tôi cũng là một hướng đạo sinh được tuyên hứa, nghĩa là đã được qua thử thách, nhưng càng trưởng thành tôi càng thấy khó khăn khi thực hiện lời hứa của mình. Vậy tốt nhất là đừng hứa hẹn với ai điều gì và phải biết dũng cảm nói "Không" với người khác.

Tham gia hiệp hội để làm gì?

Trong một dịp tham dự họp mặt cuối năm do Chi nhánh Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Chi nhánh phía Nam tổ chức ở thành phố Hồ Chí Minh, một đại biểu chi nhánh hiệp hội đến từ tỉnh Bình Thuận đã cung cấp một chi tiết để chứng minh cho những khó khăn của các công ty xây dựng tỉnh của ông trong năm 2012.  Theo ông, toàn tỉnh có gần 200 công ty xây dựng, đa số là doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thế nhưng ngân sách xây dựng của toàn tỉnh chỉ có chừng vài trăm tỷ đồng. Theo ông, đây là lúc cần tiếng nói của hiệp hội trong việc phân chia nguồn lực ít ỏi này để tránh bất bình đẳng trong đấu thầu.  Hiệp hội cũng cần có tiếng nói với chính quyền trong việc tìm ra những dự án trọng điểm, khả thi để tập trung nguồn lực, thay vì đầu tư dàn trải như trước đây.

Một đại biểu khác là chủ tịch hội đồng quản trị của một công ty xây dựng lớn nhất nhì thành phố HCM cũng nêu ra những khó khăn của công ty ông trong việc tham gia đấu thầu và nhắc đến vai trò của hiệp hội.  Ông cho biết, các công trình nhận thầu của công ty trước đây là những dự án quy mô lớn và đa phần là do chỉ định thầu nhờ vào uy tín thương hiệu.  Tình hình cạnh tranh càng cao, các chủ đầu tư có nhiều lựa chọn.  Kinh tế khó khăn chủ đầu tư lại quan tầm nhiều hơn đến giá cả trong việc chọn nhà thầu thi công. Công ty của ông hiện đang đối mặt với nhiều thách thức. Chẳng  hạn, với tỷ lệ thắng thầu chừng 10%, nghĩa  là cứ 100 công trình đấu thầu, chỉ có chừng 10 công trình trúng thầu.  Nếu công ty có 30 dự án đang thi công, đội ngũ phòng dự thầu đã phải tham gia đấu thầu tương đương 300 công trình.  Khối lượng công việc làm hồ sơ dự thầu sẽ như núi, không thể có đủ nhân lực gồm kỹ sư, chuyên viên kinh tế xây dựng để tham gia.  Hơn nữa, chi phí quản lý sẽ tăng và nếu chọn các dự án quy mô nhỏ để tham gia đấu thầu, công ty phải cạnh tranh với hầu hết các doanh nghiệp trong ngành (hiệp hội).  Vì thế, công ty của ông quyết định chuyển hướng sang mảng hạ tầng, công nghiệp vì quy mô những dự án này lớn nhưng việc làm hồ sơ dự thầu có thể đơn giản hơn mảng xây dựng dân dụng nhiều.  Ông tâm sự, nhiều lúc ông định nhờ hiệp hội đứng ra tổ chức cho các nhà thầu tổng hợp trong nước cùng ngồi lại để bàn thảo kế sách đấu thầu, vì theo ông, “mấy ông nhà thầu trong nước đấu nhau, người sứt đầu, kẻ mẻ tráng. Rút cục, các dự án thi công lớn đều rơi vào tay nhà thầu ngoại quốc.”

Nhớ lại, trước đó, trong một lần làm việc với nhà tư vấn KPMG, ông John Ditty, tổng giám đốc KPMG  có gợi ra một ý rất hay. Ông nói, khi kinh tế khó khăn, nhà thầu đứng trước rủi ro rất lớn trong việc thu hồi nợ từ các chủ đầu tư.  Vì thế, nếu thông qua hiệp hội có thể cùng nhau thỏa thuận một mức tạm ứng cao hơn tỷ lệ thông thường. Như thế, vừa không vi phạm luật chống độc quyền và cạnh tranh không lành mạnh mà còn bảo vệ được các nhà thầu khỏi nguy cơ thiếu vốn hoạt động khi chủ đầu tư chậm thanh toán có thể dẫn đến phá sản các nhà thầu xây dựng.

Vai trò hiệp hội mỗi nước mỗi khác nhưng xét ra rất cần để tham gia. Chẳng hạn, tại hội nghị liên hiệp nhà thầu ASEAN (ACF), chủ tịch liên hiệp nhà thầu ASEAN và nguyên chủ tịch hiệp hội nhà thầu Philippines (PCA), Jorge Consunji chia sẻ kinh nghiệm trong việc sử dụng sức mạnh của hiệp hội.  Ông cho biết, với quá trình hơn 50 năm kinh nghiệm, PCA đã tham vấn cho chính phủ điều kiện gia nhập WTO của Philippines rằng nhà thầu xây dựng các nước khác chỉ được đưa công nhân, kỹ sư vào tham gia dự án  ở Philippines với điều kiện vốn của các dự án do quốc gia đó tài trợ. Đây là một điều kiện để hạn chế cạnh tranh không cân xứng khi nhà thầu trong nước yếu về vốn và Philippines là nước đông dân, cần bảo vệ công ăn việc làm cho người dân trong nước. Trái lại, tại hội nghị lần thứ 4 hiệp hội nhà thầu Malaysia ở Kuala Lumpur vừa qua, các nhà thầu nước này phàn nàn rằng các dự án thi công lớn đều lọt vào tay các nhà thầu Hàn Quốc, Nhật…nhờ giá thấp trong khi Malaysia vẫn rất cần tạo công việc làm cho lao động có kỹ năng.

Khi ôn lại những câu chuyện kể trên, tôi thật sự lo lắng cho các nhà thầu Việt Nam. Với lãi suất vay vốn trong nước cao ngất trời, nguồn vốn tự có chưa tích lũy đủ lớn, công nghệ thi công còn chưa làm chủ một cách chắc chắn, làm thế nào các nhà thầu nội có thể đủ sức cạnh tranh sòng phẳng với các nhà thầu quốc tế.

Kuala Lumpur National Museum

National Museum in KL

Photo souvernir with Chairman of ACF and President of MBAM

Public Private Partnership Conference

Xa thương-Gần thường

Xa thương

Mang quốc tịch Mỹ, trở về Việt Nam làm việc từ năm 1991, đến nay anh Nhân đã qua lại Mỹ không biết bao lần. Vừa rồi, theo phái đoàn Việt Nam sang Mỹ công tác, khi đến sân bay Los Angeles, thấy lô gô của Việt Nam Airlines song hàng với các hãng máy bay quốc tế khác, anh mừng quá, kéo cả đoàn đến nhìn. Hết sức ngạc nhiên, anh Nhân kể, trên mặt các thành viên trong đoàn không có một chút xúc cảm nào.  Mấy ngày sau, trong một cuộc họp, vị trưởng đoàn, nửa thật nửa đùa, nói với toàn thể thành viên đoàn công tác, “Tôi thấy anh Nhân, còn yêu nước hơn cả chúng ta, là người mang quốc tịch Việt Nam và đang công  tác trong một công ty hàng đầu của quốc gia.”

Anh Nhân kể thêm, hồi năm 1979, khi xảy ra chiến tranh biên giới phía Bắc, gần 300 sinh viên Việt Nam biểu tình phản đối làm náo loạn cả trường đại học anh đang theo học ở Mỹ. May nhờ một vị quản lý cấp cao của trường can thiệp nếu không cả nhóm đã bị đuổi học.  Năm 1991, khi Việt Nam Airlines còn vận hành các loại máy bay do Liên Xô cũ sản xuất, các chuyến bay từ Thái Lan về Việt Nam, khách quốc tế không chịu đi, họ cứ nằm lì ở Bangkok, chờ chuyến bay của các hãng khác mới bay.  Sống chết có số, anh vẫn cứ về quê trên những chuyến bay đôi lúc chỉ có các tổ lái và vài hành khách.  

Nhân tâm sự, không chỉ mình anh mới là người yêu quê hương.  Câu chuyện trên đây chỉ là một trong vô số trường hợp minh chứng rằng khi đi xa, mỗi người chúng ta ai cũng nhớ về nơi chôn nhau cắt rốn.  Rất nhiều người nỗ lực làm việc, học tập, vươn lên trong cộng đồng xứ người cũng vì lòng yêu quê hương, tha thiết đóng góp cho gia đình, lo tích cóp để về thăm quê hương khi có điều kiện. Nhiều người còn so sánh quê mình với xứ người rồi sinh lòng tự ái, quyết tâm vươn lên để không bị thua thiệt trên xứ người.

Gần thường

Chưa qua hết mấy ngày mồng của năm Nhâm Thìn, tôi đã nhận rất nhiều cuộc điện thoại báo tin tai nạn của vợ một người bạn hồi đại hoc. Chị này đi lễ chùa, trên đường về, khi băng qua đường thì bị xe máy tông ngã lăn trên đường gây chấn thương sọ não. Rất ngạc nhiên, các cuộc điện thoại đến từ  Buôn Mê Thuột, Đà Lạt, Quảng Trị, Nha Trang… không có cuộc điện thoại nào từ thành phố Đà Nẵng, nơi đang có nhiều người bạn của chúng tôi đang làm việc cùng với anh ấy.

Thấy tôi có vẻ trách các đồng liêu ở Đà Nẵng, một người bạn khác, đang công tác ở Lâm Đồng giải thích, “Có gì đâu, xa thương, gần thường, con người ta ai cũng thế mà.”  Tôi giật mình nhìn lại. Quả thế thật! Lấy những ngày Tết làm ví dụ. Người người đổ xô đi lễ chùa, đi thăm các sếp, nhưng ít người bước sang nhà láng giềng thăm hỏi nhau.  Bán bà con xa, mua láng giềng gần. Lời dạy của tiền nhân là thế nhưng ít ai nhận lấy.

Tệ “gần thường” còn xãy ra trong giáo dục, trong hành vi tiêu dùng. Các thạc sĩ, tiến sĩ của chúng ta được đào tạo ở các trường hàng đầu đôi khi không được lắng nghe, hoặc tuyển dụng với mức lương tương xứng chỉ vì là tóc đen, mắt nâu như đồng bào của họ.  Nhiều loại hàng hóa sản xuất trong nước có chất lượng không thua kém hàng nhập của ngoại quốc vẫn bị bán thấp giá so với hàng ngoại. Liệu chúng ta có thể thay đổi thói thường này không nhỉ?

Trích những lời hay của GS TS Trương Nguyện Thành

"Học vấn là con đường ngắn nhất để đưa một người không có gì tới thành công."

 Những yếu tố nào giúp một cậu bé lam lũ, nghèo khó từng bán thuốc lá dạo, cày thuê cuốc mướn ở đáy xã hội Việt Nam lột xác, đổi đời thành một nhà khoa học danh tiếng tại Mỹ? GS. Thành cho biết:

“Người đó có tiềm năng trời phú. Thứ hai, có môi trường giúp họ phát triển. Thứ ba, người đó có nhận thức được rằng mình có cơ hội đó hay không. Tiềm năng chỉ là khả năng, muốn đạt được thành công đòi hỏi phải có môi trường để phát triển. Môi trường không cho phép người đó phát triển, thì cũng không làm được.

 "Một con én không làm nên nổi mùa xuân. Tôi chỉ là người mở đường. Những người khác bước chân theo, làm cho con đường rộng ra, nhẵn thêm, dễ đi hơn.”

“Tôi chỉ có một lời nhắn nhủ với các sinh viên ở Việt Nam rằng trên đời cái gì cũng có giá phải trả. Nếu muốn thành công, phải chấp nhận trả cái giá đó. Thành công là một con đường đi chứ không phải là một điểm đích. Tôi không nói tôi đã thành đạt điều gì, chỉ là một con đường mà khi quay lại tôi thấy tôi đã đi được rất xa rồi.”

Lời giải cho các vấn đề kinh tế Việt Nam

Bằng phương pháp so sánh các chỉ tiêu kinh tế thương mại giữa các nước ASEAN với nhau, tiến sĩ Antonio Emilio của Viện REIT, Phillipine, chỉ ra 5 mặt yếu nhất của nền kinh tế Việt Nam:

- Lạm phát cao nhất,

- Lãi suất cao nhất,

- Thâm hụt thương mại cao nhất,

- Đồng nội tệ yếu nhất,

- Lệ thuộc nhiều nhất vào dòng vốn bên ngoài để phát triển kinh tế.

Đâu là lời giải khắc phục những mặt yếu nhất trên đây của nền kinh tế. Trước hết, chúng ta xem xét các biện pháp kìm hãm lạm phát hiện nay của chính phủ.

- Giảm lượng cung tiền để kìm hãm lạm phát. Không làm cho các loại hàng hóa trên thị trường tăng giá bằng các tổ chức bán trợ giá; bù lỗ giá điện, nước, xăng dầu…rút bớt lượng tiền trong dân và doanh nghiệp thông qua việc phát hành trái phiếu...

- Điều chỉnh hành vi tiết kiệm, tiêu dùng và đầu tư cùa người dân thông qua công cụ lãi suất. Thu hút lãi suất tiền gửi cao nhằm thu hút tiền gửi tiết kiệm của người dân và ngược lại...

Tiếc thay, những cách làm căn cơ ở trên không còn phù hợp trong một thế giới kết nối và mở cửa với cộng đồng quốc tế và khối thương mại khu vực như ASEAN, EURO và cả WTO nữa. Chẳng hạn, làm thế nào chúng ta có thể bình ổn giá xăng dầu khi chúng ta phải nhập chúng, trong bối cảnh giá dầu mỏ thế giới biến động? Làm thế nào chúng ta có thể bình ổn giá vàng trong nước khi giá vàng quốc tế tăng cao? Chúng ta cũng không quên rằng nước ta có hàng ngàn cây số đường biên giới trên biển và trên đất liền, chỉ cần chênh lệch giá các mặt hàng trên sẽ xuất hiện vô số cách buôn lậu qua biên giới.

Trong bối cảnh Việt Nam đã tham gia sâu vào WTO và ASEAN+3 (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc), các liệu pháp về kinh tế cổ điển nói trên cần phải phối hợp với các giải pháp thương mại quốc tế, đặc biệt là tập trung các biện pháp giảm thâm hụt cán cân thương mại và tăng sức mạnh của đồng nội tệ. Tuy vậy, giải pháp này thường phát huy hiệu quả chậm và trong một môi trường thương mại quốc tế rất biến động như ngày cần phải linh hoạt điều chỉnh chính sách kinh tế để phù hợp với. Lấy một ví dụ về cách điều hành chính sách của chính phủ Singapore để minh họa: Singapore điều chỉnh cán cân thương mại quốc tế bằng cách tăng xuất khẩu hàng hóa ở các khu công nghiệp do Singapore đầu tư ở Indonesia, Việt Nam thông qua hiệp định thương mại tự do (FTA) ký với Mỹ và EU. Khi thị trường Trung Quốc mở cửa và trong bối cảnh suy thoái kinh tế ở châu Âu và Mỹ, Singapore nhanh chóng tăng tốc làm ăn với nước này. Thống kê cho thấy Singapore hiện dẫn đầu ASEAN trong giao thương với Trung Quốc.

Giải quyết vấn đề thâm hụt mậu dịch của Việt Nam, cần phải hiểu rằng chúng ta là một quốc gia đông dân và giàu tài nguyên nhân lực là lao động trẻ. (cơ cấu trẻ em tuổi 0-14 của Việt Nam năm 2011 là 25,2% so với Nhật 13,1%). Vì thế, hy sinh mục tiêu dài hạn cho ưu tiên cấp thiết hàng đầu của chúng ta là công việc làm cho lớp trẻ. Những năm qua nhà nước cũng đã đi theo hướng này. Tuy nhiên, chúng ta đã không kiểm soát nổi trong một số tình huống. Chẳng hạn, việc đẩy mạnh các ngành công nghiệp nặng tiêu tốn nhiều vốn như đóng tàu, lọc dầu, chế tạo ô tô... đã chưa hiệu quả như mong muốn. Chúng ta cũng đã lập khu công nghiệp để tạo việc làm cho lớp trẻ, nhưng thay vì tập trung ở hai vùng kinh tế trọng điểm TP. HCM và thủ đô Hà Nội với các tỉnh lân cận hai địa phương này, chúng ta đã phá ruộng lúa, giải tỏa nhà cửa, mồ mã làm khu công nghiệp ở khắp các tỉnh thành trên cả nước, ở đâu cũng có khu công nghiệp, khu chế xuất trong khi đó việc đào tạo tay nghề, ngoại ngữ, giáo dục phổ thông cơ sở, giáo dục đại học cũng chưa đồng bộ với mục tiêu phát triển khu công nghiệp. Đến nay, kỹ sư, công nhân của chúng ta vẫn thiếu ngoại ngữ, kỹ năng thực hành vẫn chưa đáp ứng nhu cầu công việc của doanh nghiệp. Chúng ta vẫn ở trong tình trạng “thầy không ra thầy, thợ không ra thợ”, hoặc “nhiều thầy, thiếu thợ.”

Trong bối cảnh thương mại quốc tế phức tạp và đầy biến động như hiện nay, khi nền kinh tế Trung quốc tiếp tục vẫn là đầu tàu cho cả thế giới; khi đồng Yen Nhật tăng giá, khi nền kinh tế châu Âu và Mỹ vẫn còn trì trệ, khi lao động của các nước phát triển công nghiệp càng ngày càng già và giá lao động cao, chúng ta vẫn cần tạo ra các chính sách thu hút được nhiều đầu tư nước ngoài vào lắp đặt nhà máy, xưởng sản xuất ở Việt Nam. Chúng ta vẫn rất cần các chính sách giảm giá đất khu công nghiệp và nhà ở cho công nhân để làm hài lòng nhà đầu tư và đối tượng của họ là lớp người trẻ của quốc gia. Đầu tư hạ tầng giao thông, điện nước, trường học, bệnh viện rất cần các chính sách ưu đãi để phục vụ mục tiêu sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Thử hỏi, làm sao nhà đầu tư có thể yên tâm khi hàng hóa của họ khi sản xuất, xuất nhập đều thỉnh thoảng gặp khó khăn về cung cấp điện, nước, xử lý chất thải và vận chuyển hàng hóa ra vào cảng? Làm sao lớp người trẻ ngày nay có thể tăng năng suất lao động khi họ thiếu đào tạo nghề bài bản, khi phải sống trong những căn nhà thuê mướn thiếu tiện nghi quanh các khu công nghiệp? Làm thế nào người lao động có thể tích lũy tiền mua nhà để ở khi thu nhập của họ chỉ vài triệu đồng/tháng và trong khi đó, các công ty đầu tư bất động sản vào phân khúc này phải trả giá đất và giá đền bù, giá thi công tính theo giá thị trường lên đến trên chục thậm chí hàng chục triệu đồng? Làm sao có được một lớp trẻ khỏe mạnh và có giáo dục căn bản khi ngày càng thiếu đất cho xây trường và sân chơi xanh và sạch cho con trẻ?

Mạnh vì gạo bạo vì tiền. Trong mục tiêu cải thiện cán cân thương mại chúng ta cần phải “mạnh”. Nông ngư nghiệp là hai ngành tạo ra thế mạnh đó. Như đã nêu ở trên, cần tập trung đầu tư các khu công nghiệp vào hai đầu đất nước, các tỉnh khác tập trung vào nông ngư nghiệp, dịch vụ du lịch… Cần phải giữ gìn môi trường xanh và sạch của miền Trung trở thành bữa ăn, chỗ nghỉ ngơi và thưởng ngoạn du lịch của cả nước và thế giới.

Thực ra, nếu chấp nhận phát triển công nghiệp tập trung ở hai vùng kinh tế trọng điểm của đất nước, chúng ta đã vô hình trung chấp nhận quy luật thị trường, mở hướng đầu tư công nghiệp vào phát triển nông nghiệp. Dần dần, các hộ nông nghiệp cần diện tích lớn để khai thác hiệu quả, theo hướng canh tác công nghiệp. Các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp cũng sẽ đưa công nghệ kỹ thuật vào lĩnh vực nông nghiệp. Không thể nào đặt trách nhiệm tương lai của ngành nông nghiệp vào vai của nông dân nhỏ lẻ khi giá cả hàng hóa nông sản, phân bón, thuốc trừ sâu, giống cây trồng đều đang nằm trong tay các doanh nghiệp, phần lớn là các công ty đa quốc gia.

Một vấn đề khá nhạy cảm đối với các tỉnh ven biển miền Trung trong phát triển kinh tế là tìm ra sự cân bằng trong phát triển du lịch và phát triển ngành hải sản, thậm chí cả công nghiệp. Chẳng hạn, Phú Yên là một tỉnh có vịnh Vũng Rô biển rất đẹp, nhưng nếu phát triển nuôi trồng hải sản trong vịnh sẽ làm ô nhiễm vùng biển khiến cho du lịch không còn hấp dẫn. Thừa Thiên Huế có vịnh Lăng Cô rất đẹp nhưng phát triển Khu kinh tế và cảng Chân Mây sẽ gây ô nhiễm vùng biển này. Những ví dụ này, một lần nữa cho thấy thiếu vắng một chính sách vĩ mô có tầm nhìn sẽ làm cho các địa phương vấp phải các trở lực rất lớn trong phát triển về sau.

Khi những vấn đề như lạm phát, lãi suất, thâm hụt thương mại quốc tế được phần nào giải quyết sẽ dần dần cải thiện vị thế của đồng nội tệ. Tuy vậy, sức mạnh đồng nội tệ không chỉ tập trung bằng các biện pháp hành chính mới làm được. Biện pháp giáo dục ý thức tiêu dùng, xây dựng ý thức tự trọng của dân tộc cần nên chú trọng. Một doanh nhân ở TP. HCM cho biết, trong 4 ngày thăm hai thành phố Degu và Seoul của Hàn Quốc, ông ta chỉ đếm được hơn chục chiếc xe Mercedes, BMW. Toàn bộ xe hơi chạy trên đường phố Hàn Quốc đều là xe chế tạo trong nước. Tương tự như vậy, một số công ty Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan khi sang Việt Nam kinh doanh đều sử dụng sản phẩm chế tạo từ nước mình. Trong dịp Tết vừa qua, một CEO ngành xây dựng ở TP HCM trăn trở, “Tôi đến nhà các sếp, họ toàn xài rượu ngoại, vài trăm thậm chí vài ngàn đô la Mỹ một chai.”

Ý thức tự tôn dân tộc không phải là hẹp hòi theo kiểu dân tộc chủ nghĩa. Người Hàn Quốc sử dụng xe của nước mình không chỉ để giúp “đội nhà” mà còn thử (test) sản phẩm ngay trên chính đất nước mình để khi thiện sản phẩm, giảm thiểu rủi ro khi đưa ra thị trường thế giới. Rượu ngoại, siêu xe, thịt bò Kobe, trái cây ngoại… làm cho cán cân thâm hụt của quốc gia tăng thêm nhưng không vì thế mà chúng ta đóng cửa các mặt hàng này khi người tiêu dùng vẫn sẵn lòng sử dụng chúng. Điều chúng ta cần là giải thích cho người dân hiểu tình thế của nước mình và họ sẽ tự điều chỉnh hành vi tiêu dùng của mình cho hợp lý.

A review of last year resolutions

Last year, I wrote 36 posts on my blog, and that was biggest number ever.  Most of my stories were published on the Saigon Economic Times Online.
I delivered three training sessions for HBC and SSC and three talks at VNU International University, Van Lang University and Foreign Trade University.  My job also brought me to make several presentations on behalf of the CEO of HBC. The most exciting presentation was in Philippine at the ASEAN Contractors Federation (ACF)  Council Meeting where I was representing for Vietnam Association of Construction Contractors (VACC).

Tản mạn chuyện năm Thìn

Chẩn đoán về thời tiết
Trái với người Trung Quốc, Thìn không phải là năm được người Việt ở phương Nam ưa thích. Tại sao? Bởi năm Thìn thường mang đến tai họa hơn là hồng phúc đối với đời sống của đại bộ phận dân chúng ngàn đời hầu hết là nông dân.  Theo nhà nghiên cứu Bình Nguyên Lộc, "Người dân miền Nam sợ năm Thìn vì tin tưởng truyền khẩu cho biết rằng năm Thìn có thể là năm dữ về mặt thiên tai". Đó là hai cơn bão dữ gây thiệt hại rất lớn vào năm 1904 ở Gò Công và 1952 ở Bình Thuận.
Năm Thìn 2012 đã đến. Tuy chưa có dự báo về thời tiết bão dông sẽ ra sao trong năm nay nhưng trong thiên nhiên, mọi hiện tượng thời tiết diễn ra khi hội đủ các điều kiện thích hợp về địa hình, nhiệt độ, độ ẩm, áp suất, dòng chảy trong không khí, dưới biển và cả dưới lòng đất...Vì thế, quy luật thiên nhiên về thời tiết trong quá khứ lập lại trong năm nay cũng là điều bình thường và không thể tránh khỏi.
Lời khuyên:  Cần phải đề phòng. tai họa thiên nhiên.
Chẩn đoán về kinh tế
Phát biểu tại cuộc họp thường niên của Liên đoàn Nhà thầu ASEAN, tiến sĩ Antonio Emilio của Viện REIT, Philippine, cho biết, nền kinh tế Việt Nam hiện có 5 điều "nhất" bất thường so với kinh tế các nước Singapore, Malaysia, Philippine, Thái Lan và Indonesia.
Đó là,
1. Lạm phát cao nhất,
2. Nhập siêu cao nhất,
3. Lãi suất cao nhất,
4. Đồng tiền yếu nhất,
5. Lệ thuộc vào dòng vốn bên ngoài nhất trong phát triển kinh tế.
5 cái "nhất" này là 5 thành phần tạo ra cơn bão tài chính đang quần thảo trên đầu của chúng ta trong năm Thìn.
Lời khuyên:  Cần bình tĩnh đối mặt một năm khó khăn đang đến.

Xuân nghĩ về tuổi trẻ

Việt Nam được giới đầu tư quốc tế chú ý vì nhiều lý do, nhưng theo tôi một trong những lý do thu hút dòng vốn trung dài hạn là do Việt Nam có phần đông dân số là lớp trẻ. Hãy nhìn vào phân bố cơ cấu dân số có độ tuổi 0-14 của năm 2011-2012 của các nước sau đây sẽ thấy rõ:
Việt Nam: 25,2%
Mỹ: 20.1%
Pháp: 18.5%
Trung Quốc: 17,6%
Hàn Quốc: 15,7%
Đài Loan:  15,6%
Nhật: 13,1%
Quốc gia có cơ cấu dân số trẻ cao là nguồn cung cấp lao động dồi dào cho phát triển kinh tế theo hướng chọn những ngành sử dụng nhiều lao động.  Các công ty của Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật... có xu hướng thiết lập các khu công nghiệp, các xưởng gia công ở Việt Nam có lẽ họ cũng đang nhắm đến yếu tố này. Thiết nghĩ, đây cũng là lựa chọn phát triển trong ngắn hạn cho các doanh nghiệp Việt Nam khi vốn tài chính còn hạn chế.
Ở góc độ vĩ mô, nhà nước cần tiếp tục chính sách thúc đẩy các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài đầu tư các khu, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao theo hướng khai thác tài nguyên lao động dồi dào. Một trong những việc cấp bách cần làm là điều chỉnh giá thuê đất để thu hút đầu tư vào khu công nghiệp và ưu đãi về giá thuê đất cho các dự án xây nhà cho công nhân để tạo điều kiện cho người lao động có cơ hội mua nhà, ổn định cuộc sống. Bên cạnh đó, cần có chính sách ưu đãi về thuế cho doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động, ưu đãi thuế cho các dự án đầu tư vào giáo dục cấp cơ sở, dạy nghề cho người lao động để từng bước nâng cao tay nghề cho người lao động.  Đây cũng chính là cơ sở nền tảng để đưa Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp vào 2020.
Cũng cần nói thêm, về mặt kinh tế học, quốc gia có cơ cấu dân số trẻ cao chịu áp lực giải quyết công ăn việc làm, giáo dục, y tế nặng nề. Vì nếu không đáp ứng nhu cầu này của giới trẻ sẽ dẫn đến nạn trộm cắp, băng đảng, mầm mống của bất ổn xã hội.