THÁNG BA, NỖI ĐAU CỦA MẸ

Mẹ tôi được sinh ra ở Huế, nhưng là dân ngụ cư vì ngoại tôi phải bỏ xứ mà đi sau tai nạn chìm thuyền ở cửa Thuận An. Quê gốc của ngoại tôi ở làng biển Nghi Xuân, Nghệ An. Gia đình có thuyền buồm chở hàng nông thổ sản ở vùng Thanh Hóa, Nghệ An vào kinh đô Huế để bán. Không may trên đường trở về, thuyền gặp gió chướng ở cửa Thuận An, Huế mất hết tài sản đành phải trốn biệt xứ.

Ngoại tôi sinh được hai người con gái, một người cao đặt tên Dài, còn mẹ tôi người nhỏ thó lại thấp nên đặt tên Ngắn. Mẹ tôi sinh được tám người con, 3 đến 5 năm sinh nở một lần. Duy nhất, anh Hùng là vỡ kế hoạch vì anh được sinh ra sau chị Thu vừa tròn một năm. Theo lời kể của mấy chị, anh Hùng mới sinh người nhỏ như con mèo, khóc suốt đêm nên mấy chị không dám lại gần. Mẹ tôi lại đau nặng, phải nằm nhà thương. May nhờ dì Lài (dì tôi đi làm đổi tên là Lài) làm ở bệnh viện nên được chăm sóc tận tình mới qua khỏi.

Anh tôi chậm lớn nên đi học muộn.  Tôi đi theo anh vào trường làng để học chữ mặc dù tôi kém anh ba tuổi. Sau biến cố Mậu Thân, anh bỏ học, theo học nghề sửa xe vespa ở Đà Nẵng.

Sau 1975, nghề sửa xe máy không còn hợp thời, anh về quê làm ruộng, rồi theo học trường công nhân máy kéo ở Quảng Bình. Năm 1979, trường này đưa anh vào bộ đội tham gia cuộc chiến ở Campuchia.

Mẹ tôi không biết chữ nên một ngày đi học về, mẹ đưa bức thư của anh Hùng cho tôi đọc. Tôi đã dối mẹ không đọc đoạn thư: “Mạ ơi! Khi mạ đọc thư này, có lẽ thằng Hai của mạ không còn nữa. Đêm nào tụi con cũng đánh nhau với bọn Miên.” Quả thật, đó là bức thư duy nhất và cũng là cuối cùng của anh.

Năm 1994, tôi nhận học bổng Fulbright. Cũng như lần chuẩn bị đi xa năm 1981 (tôi đã nói mẹ xây lăng cho cha trước khi tôi vào Nha Trang làm việc), tôi đã tự mình đi tìm mộ của anh Hùng. Mấy năm trước lúc đọc thư báo tử của đơn vị, tôi nhớ anh được chôn ở nghĩa trang Tây Ninh. Vì thế, tôi bắt đầu ở Sở Thương binh Xã hội Tây Ninh để lần tìm. Theo gợi ý của cán bộ Sở, tôi chọn nghĩa trang ở Trảng Bàng để bắt đầu cuộc tìm kiếm.

Người ta nói, giữa người chết và người sống có mối liên hệ về phần hồn. Không biết có đúng không, tôi thắp một nén hương cầu nguyện, rồi bắt đầu đi vào nghĩa trang, nơi có hàng ngàn ngôi mộ. Thật ngạc nhiên, tôi vừa rẽ phải đi được vài chục mét đã thấy ngôi mộ đề tên anh. Tôi nhìn thẳng về phía trước, thấy hơn chục ngôi mộ cùng đơn vị của anh. Như thế, tôi dự đoán các anh đã bị lọt vào ổ phục kích hay đã chiến đấu trong một trận đánh không cân sức.

Tháng Ba năm nay, gia đình tôi lại kỷ niệm ngày mất của anh Hùng. Tuần rồi, trên ti vi đài Nhật Bản NHK đưa tin và hình ảnh cuộc tập trận bộ binh có xe tăng và trực thăng của lính Campuchia và Trung Quốc. Tôi giật mình, đất nước này chưa yên vì hiểm họa chiến tranh vẫn còn.

Mong sao con người bớt thù hận để cùng nhau chung sống hòa bình.

CHUYỆN VỀ HAI KIẾN TRÚC SƯ NHẬT VIỆT

Có lẽ tôi là người không có duyên với đất nước Nhật Bản. Hồi Việt Nam mới mở cửa, tôi đã có cơ hội làm việc với rất nhiều công ty Nhật như Sumitomo, Nisho Iwai, Tokuyama … và được họ mời sang thăm. Năm 2006, tôi đã làm visa rồi vẫn không đi được vì dịch cúm SARS; Gần đây, nhiều cơ hội được tháp tùng anh Lê Viết Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam tham dự hội nghị nhà thầu ở Nhật Bản thì tôi bị bệnh.

Nhớ lại, một lần trên đường bay từ Mỹ về, máy bay bị trục trặc kỹ thuật, hãng hàng không đã sắp xếp cho hành khách ở lại Nhật một ngày. Nhờ vậy, tôi đã được trải nghiệm thoáng qua vườn nhà và lối sống của người Nhật.

Đầu năm nay, qua đài truyền hình NHK, tôi tình cờ nghe ông Tamura Akinori, Tổng giám đốc công ty Tư vấn Thiết kế Nikken Sekkei kể chuyện thiết kế tháp truyền hình cao nhất thế giới ở Tokyo. Ông nói, đất ở Tokyo rất đắt, sau nhiều phương án nghiên cứu, ông đã đề xuất kết cấu tháp được xây trên ba chân đế để chúng chiếm diện tích nhỏ nhất.

Bài học tiết kiệm của giải pháp thiết kế là văn hóa của người Nhật. Ngoài ra, thế ba chân còn đạt tiêu chuẩn bền vững như câu nói của tiền nhân:

“Dù ai nói ngã nói nghiêng,

Ta đây vẫn vững như kiềng ba chân.”

Đến đây, tôi liên tưởng đến KTS Lê Viết Hải, người đã thiết kế logo HBC, công ty do anh sáng lập và hiện là Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc. Logo của HBC có sự trùng hợp với tác giả thiết kế tháp truyền hình Tokyo. Ba ký tự HBC được anh Hải vẽ thành ba yếu tố tượng trưng cho một nụ hoa ba cánh, kiềng ba chân và sự giao thoa của các đường cao tốc. Nếu nụ hoa tượng trưng cho vẻ đẹp, đường cao tốc tượng trưng cho tốc độ, kiềng ba chân tượng trưng cho tính bền vững.

Có một sự trùng hợp nữa, đó là, tháp truyền hình Tokyo cao nhất thế giới. Công ty Tư vấn Thiết kế của KTS Tamura Akinori là công ty hàng đầu của Nhật Bản. Mới đây, Nikken Sekkei được chọn là nhà thiết kế sân vận động quốc tế ở Tây Ban Nha. Còn Tập đoàn Hòa Bình hiện là doanh nghiệp xây dựng dân dụng hàng đầu của Việt Nam và bắt đầu vươn ra thị trường xây dựng quốc tế ở Malaysia, Myanmar và Trung Đông.

CHUYỆN NHIỀU VỢ

Ở Nha Trang, tôi có hai người anh họ. So với đời sống của nước ta trước năm 1975, họ có thể xếp vào lớp người giàu có. Vì thế, tôi thường hay lui tới để tìm hiểu.

Ông anh họ thứ nhất có 3 bà vợ, sinh được 17 người con. Giờ đây, nhìn lại ai cũng thành đạt và đóng góp cho đời. Vì thế, tôi kể chuyện này là để tôn vinh người phụ nữ, chứ không phải là ca ngợi những đấng mày râu nhiều vợ.

Sự thành công của bác Võ Quang Tiềm ở Đà Lạt, đã khiến cho người trong dòng họ và người cùng quê lũ lượt kéo nhau di cư vào Lâm Đồng lập nghiệp. Ông anh họ của tôi cũng đưa cả vợ con vào Đà Lạt.

Ở Huế, tuy nhà nghèo, nhưng vốn là gia đình nho giáo nên ông vẫn được học chữ. Sau đó, ông theo nghề làm guốc.

Ở Đà Lạt, thời tiết lạnh, đất bazan dẻo, lại hay mưa nên không ai dùng guốc. Ông phải đổi qua nghề làm giày. Hồi đó, Đà Lạt mở rộng, nghề làm rừng, xây dựng phát triển nên ông nhanh chóng nắm bắt cơ hội, chuyển sang bán vật liệu xây dựng và đồ kim khí.

Thành công về mặt kinh doanh, nhưng lâm sơn chướng khí của vùng đất mới đã làm ông trở thành gà trống nuôi con. Một gia đình có con gái thấy ông là người hiền lành lại giỏi giang nên đã nhờ người mai mối để gả con cho ông.

Bà vợ kế của ông không những giúp cho gia thế của ông thêm vững mà còn sinh cho ông một bầy con. Năm 1955, một làn sóng  người Bắc di cư vào Nam theo Hiệp định Geneve. Nắm bắt quy luật phát triển của vùng đất mới, ông đã đưa gia đình về Nha Trang, tiếp tục mở cửa hàng bán vật liệu xây dựng và đồ kim khí. Nhà ở gần bến xe, nên ông mở nhà trọ, cũng là nghề ông học được từ ông Võ Quang Tiềm.

Theo lời ông kể, bà vợ thứ hai đau nặng, chữa chạy không khỏi. Thấy mình gần đất xa trời không biết chết lúc nào, con cái còn nhỏ, nên bà yêu cầu ông cưới một người bạn để về chăm sóc. Thật lạ thay, ông đồng ý bà lại không chết. 

Rút cuộc ông có 3 bà vợ!

Ông anh họ thứ hai, nguyên là con quan nên học hành đỗ đạt mới ra làm quan chức. Con cái đều du học ở Pháp. Ông sống ở Đường Đệ, Hòn Chồng - Nha Trang. Nhà ông là một biệt thự, chia một phần quả đồi của Đại Chủng viện Nha Trang, nay là đại học Thủy Sản. 

Ông thường nói: “Thứ Bảy, Chủ nhật chú ghé thăm anh, để anh kể chuyện dòng họ mình”. Theo lời ông, khai thác gỗ ở Tây Nguyên, người của ông phải liên lạc cả hai chính quyền: bộ đội hạ cây xong, lính Cộng hòa hành quân để kéo gỗ về. Chuyện này làm tôi bán tín bán nghi, nhưng một chuyện có thật xãy ra sau 1975, người con rể đã bị kết tội phá rừng làm lộ bí mật cách mạng. May thay, ông này có quốc tịch Pháp nên phải rời Việt Nam mà không bị tù.

Cũng như ông anh họ kia, ông cũng có bà vợ kế. Nhờ vậy, lúc cả hai già yếu, các con lớn đều ở xa, người con của bà này đã chăm sóc và hiện nay quản lý nhà cửa của gia đình.  

HOA CỦA AI?

Tết này, một người bạn học cũ đến thăm. Cô ta nhắc lại mong ước của tôi hồi còn đi học, khi về hưu sẽ trở về quê hương trồng hoa làm vườn.

Ý tưởng này xuất hiện trở lại trong lần công tác và nghỉ đêm ở một resort ngoài Mũi Né, Phan Thiết.

Hôm đó, sau một đêm an giấc, nhìn ra ngoài thấy một người làm vườn tưới nước cho hoa, tôi chợt nghĩ, ước gì sau này về hưu mình có một việc làm tương tự thế này. Sở dĩ tôi nghĩ thế bởi vì cảm nhận sự say mê công việc của ông ta. Dường như ông ta buông bỏ hết thảy những gì quanh mình, để đưa những tia nước mát tưới lên những luống hoa.

Đêm 30 Tết Mậu Tuất, cùng gia đình đi uống cà phê với ý nghĩ sẽ đón giao thừa đặc biệt mừng năm vợ chồng tôi tròn 60 tuổi trong trạng thái tinh thần tỉnh táo. Trên đường về, chợt thấy nhiều chậu hoa Tết để ra ngoài đường rất đẹp, tôi đề nghị bà xã cũng làm tương tự.

Mấy ngày Tết, tôi thấy việc làm này đã mang đến nhiều niềm vui trong năm mới. Sáng mồng một, có cô gái áo đỏ đứng tạo dáng chụp hình bên chậu hoa. Nhiều người đi bộ, tôi thấy ai cũng đứng lại nhìn rồi đi tiếp. Bà xã tôi sợ hoa héo bèn đặt một công thức, tưới hoa hai lần một ngày sáng tối.

Quan sát việc tưới hoa, tôi có thể cảm nhận tâm thức của người chăm hoa: Phần lớn không ai giống người công nhân tôi đã gặp ngoài Mũi Né, mà họ làm vì nể nang.

Qua đây cũng cho chúng ta suy ngẫm về lời Phật dạy: Không có gì là của ta cả (vô ngã), hạnh phúc chính là con đường đi từ của tôi (ngã) đến của đời (đại ngã). Người làm vườn chú tâm làm công việc chăm hoa mà không hề lo nghĩ hoa của ai nên ông ta là người hạnh phúc.

Ở Mỹ và các nước phát triển ở châu Âu, người giàu ngày càng có xu hướng coi việc làm từ thiện là một cách đạt được hạnh phúc trong cuộc đời. 

CÂU CHUYỆN TỪ HAI TỜ LỊCH

Nhiều năm qua, cứ đến dịp Tết, ông bạn người Hàn thường mang tặng tôi mấy quyển lịch treo tường của doanh nghiệp Hàn Quốc. Năm nay, chờ mãi không thấy, liên lạc với ông mới biết ông không được khỏe, phải đi chữa bệnh ở xa.

Hôm treo tờ lịch mới của một doanh nghiệp trong nước vào chỗ cũ, tôi chợt nhận ra sự khác biệt về văn hóa doanh nghiệp giữa hai nước Việt Hàn.

Tờ lịch Việt phải nói là rất đẹp, mang đậm nét văn hóa và có tính nhân văn cao. Lấy ví dụ tờ lịch thư pháp của Thiền sư Thích Nhất Hạnh: mới nhìn vào đã thấy ngay nét bút đậm viết bằng tay một câu nói có ngụ ý Thiền. Bên dưới là lời giải thích ý nghĩa của câu nói. Toàn bộ hai phần này của tờ lịch được in trên một bức tranh thủy mạc. Một phần ba tờ lịch dùng để in ngày tháng.

Lướt qua một vòng các tờ lịch treo tường của một vài doanh nghiệp đều thấy giống nhau. Phần lớn, tờ lịch thường được in sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp đang cung ứng ra thị trường.

Cũng như tờ lịch văn hóa, tờ lịch của doanh nghiệp đều không chú trọng in cỡ lớn con số về ngày tháng mà trái lại quá chú trọng về hình thức, màu sắc và cả nội dung muốn gửi đến người nhận như là một thông điệp từ phía người làm ra tờ lịch.

Tờ lịch của doanh nghiệp Hàn Quốc thì họ làm ngược lại: nhìn vào tờ lịch cách xa khoảng hai mét vẫn đọc được thứ, ngày. Còn hình ảnh sản phẩm, dịch vụ và địa chỉ liên lạc thì họ bố trí một cách khiêm tốn trên tờ lịch.

Từ việc quan sát văn hóa doanh nghiệp của hai nước ở trên, tôi nhận thấy, nếu mục đích của tờ lịch là để theo dõi ngày tháng thì doanh nghiệp chúng ta đã sai vì qúa chú trọng hình thức văn hóa nghệ thuật.

Đứng về mặt kinh doanh, doanh nghiệp chúng ta đã đi sai mục tiêu: “Bán cái người ta cần chứ không phải bán cái mình có”.

Từ đó, chúng ta cũng có thể hiểu vì sao Hàn Quốc trở thành một quốc gia phát triển với tốc độ thần kỳ, từ một quốc gia có GDP/ đầu người là 100USD năm 1963, nước này đã đạt trên 30,000 USD vào năm 2017.

TỪ CHUYỆN SÂN CỎ ĐẾN HỌC ĐƯỜNG

Tôi không quen Bầu Đức, nhưng biết ông đã lâu. Nhiều năm trước đây, chúng tôi hay tụ tập uống cà phê ở sảnh tầng trệt khách sạn Rex, nhưng tôi chưa bao giờ chủ động làm quen với ông bởi lẽ không muốn bị mang tiếng “Thấy người sang bắt quàng làm họ”. Tuy vậy, qua bạn bè tôi biết ông nguyên là một thầy giáo bỏ nghề để sang làm kinh doanh.

Thời gian gần đây, uy tín của công ty Hoàng Anh Gia Lai sụt giảm, giá cổ phiếu HAG chỉ ở mức hơn 8.000 đồng. Tuy Bầu Đức gặp khó, nhưng cảm tình của tôi dành cho ông không giảm bởi hai lý do:

-      - Bầu Đức là doanh nhân tổ chức Lễ khánh thành khu Thương mại Việt Nam đầu tiên ở Yangon, Myanmar.

-        - Bầu Đức mở Học viện Bóng đá Quốc tế tư nhân (có lẽ là đầu tiên) ở Việt Nam. Nghe nói, Học viện của ông đã cung cấp 6 cầu thủ của đội bóng U23 Việt Nam. Ông đã tìm & mời huấn luyện viên Hàn Quốc, Park Hang-seo, người đã đưa U23 Việt Nam giành giải Á quân AFC vừa qua.

Chuyển sang chuyện học đường, Tổng thống Mỹ, Donald Trump hồi tháng 11 năm 2017 đã phát biểu khi đến Việt Nam rằng “Sinh viên Việt Nam học giỏi nhất ở các trường Đại học Mỹ”.

Xin kể ở đây một vài trường hợp tôi được biết:

-        Bạn tôi đang công tác trong ngành dầu khí có cô con gái, cháu học Lê Hồng Phong và xin được học bổng du học ở Mỹ. Tốt nghiệp Đại học xong, cháu thi vào MBA ở Columbia và gia đình tự trang trãi học phí. Sau khi tốt nghiệp, cháu được mời làm việc ở New York.

-        Con gái của một người bạn khác ở thành phố Hồ Chí Minh, cháu học Trần Đại Nghĩa và đi du học tự túc Nha khoa ở Mỹ. Tốt nghiệp xong, cháu được hai trường danh tiếng ở Mỹ cấp học bổng bậc Cao học, học ở Columbia và Chicago. Hiện nay, cháu đang học chương trình Tiến sĩ Dược ở Đại học Boston.

-        Con trai của bạn tôi ở Quảng Trị, cháu đã thi đỗ vào Y khoa Huế. Học xong năm thứ nhất, cháu xin bỏ học vào thành phố Hồ Chí Minh thi vào ngành Tin học. Cháu đã nhận được học bổng du học Singapore. Học xong, cháu được tuyển dụng ở lại làm việc  và sau đó được Hãng IBM đưa sang Mỹ làm việc.

Từ những  thiếu niên bình thường đến những cầu thủ bóng đá U23 và chuyện học hành của một số trường hợp kể trên, tôi rút ra một chân lý: THẦY GIỎI – TRÒ MỚI GIỎI và để làm nên kỳ tích, ngoài việc thầy giỏi trò giỏi phải có lòng quyết tâm chiến thắng.

Mong rằng những người có trách nhiệm lãnh đạo và quản lý giáo dục của đất nước Việt Nam thấu hiểu.

TÂM PHẬT

Tôi có chú em út kém tôi 6 tuổi. Do cách biệt về tuổi tác, hồi nhỏ tuy ở cùng nhau dưới một mái nhà, tôi chẳng giúp đỡ gì em mình, đặc biệt là trong việc học tập.

Khi tôi tốt nghiệp đại học và đi làm xa, đúng là lúc em tôi cần sự định hướng cũng như động viên tinh thần trong hoàn cảnh gia đình và cả xã hội đang ở vào thời kỳ khó khăn nhất.

Em tôi theo bạn bè bỏ học đi buôn chuyến trên tàu Thống Nhất Bắc Nam. Do không có kinh nghiệm, cả vốn lẫn lời bay mất hết. Đau lòng nhất là mất định hướng cuộc sống, đâm ra quẩn trí rượu chè đánh lộn đến nỗi mọi người đặt cho biệt hiệu “Tư Lửa”.

Tết Mậu Thân, cha tôi sau vụ chết hụt, ông đã quy y theo Phật. Nhà tôi có thêm bàn thờ Phật từ đó. Ông đã thỉnh kinh và sắm một bộ chuông mỏ để ngày rằm, mùng một gõ mỏ tụng kinh.

Có một lần về thăm quê nhân ngày giỗ của ông, tôi phát hiện bàn thờ Phật đã sắp xếp gọn vào bàn thờ tổ tiên. Tôi nghĩ, trong thời kinh tế khó khăn, xã hội đã thay đổi, làm thế cũng phải.

Mùa hè năm qua, anh em tôi đã đóng góp sửa lại nhà thờ tổ tiên. Dù sức khỏe của tôi không còn như trước, tôi đã về quê dự lễ khánh thành và kỷ niệm ngày mất của cha mình luôn thể. Thật ngạc nhiên, ở gian giữa căn nhà xuất hiện bàn thờ Phật như thời của cha tôi ngày trước. Chú em mời tôi lại gần bàn Phật, đánh lên một hồi chuông quen thuộc, giống như đã nghe hồi nhỏ. Chị cả của tôi lại gần mỉm cười nói, “Chuông mỏ của cha, cậu út đã bán đi, bây giờ rất mừng là cậu đã tỉnh tâm khôi phục lại.”

Ở cơ quan tôi, cũng có một chuyện liên quan đến chữ Tâm.

Cách đây nhiều năm, tôi được dự một cuộc họp cuối năm để bàn kế hoạch hoạt động của mỗi phòng ban cho năm tới. Một Trưởng phòng đã đề nghị cho một nhân viên của phòng mình nghỉ việc vì dư biên chế theo mô hình hoạt động mới. Thật ngạc nhiên, Tổng Giám đốc nói, “Bây giờ là thời gian cận Tết. Hãy để cậu ấy ăn Tết vui vẻ, xong rồi hãy cho nghỉ.”

Đầu năm trước, tôi cũng gặp một hoàn cảnh tương tự. Theo chỉ đạo của CFO, bộ phận kế toán của đơn vị tôi quản lý đã thảo một quyết định cho một nhân viên nghỉ việc để tiết kiệm chi phí. Tôi đã học và làm theo quyết định của Tổng Giám đốc ngày trước. Cẩn thận hơn, tôi đã xin ý kiến của người Giám đốc tiền nhiệm. Thật ngạc nhiên, người này đề nghị kéo dài thời gian thêm 6 tháng để anh ta có thời gian tìm công việc mới. Tôi đã nghe theo lời đề nghị này.

Đến thời điểm tháng 6, tôi chờ mãi vẫn không thấy quyết định cho thôi việc để ký. Thì ra, anh ấy đã nghỉ việc mà không cần bất cứ một thủ tục gì từ phía công ty.

RỦI RO Ở ĐỈNH CAO

Ngọn núi Everest cao nhất thế giới 8.868 mét, đã trở thành một biểu tượng của lòng quyết tâm chinh phục đỉnh cao của loài người.

Tuy vậy, tạo hóa đã cho loài người thấy rõ một bài học về sự đổi thay. Đức Phật gọi đó là vô thường. Tổ tiên của chúng ta gọi đó là “Tang bồng hồ thủy”, tạm dịch là “Biển cả hóa nương dâu”.

Người La Mã cổ đại một thời đã xây dựng nên đế chế La Mã ở Ý. Người Mỹ muốn chứng tỏ ngày nay nước Mỹ là đại diện của một đế chế ngày xưa. Vì vậy, họ đã khôi phục các kiến trúc La Mã ở thủ đô Washington. Tòa nhà Quốc hội Mỹ là một biểu tượng điển hình. Từ tòa nhà này đến Phủ Tổng thống gọi là Nhà Trắng còn có một Tháp bút, nhìn giống như một cây bút chì dựng ngược.

Lúc tôi đến thăm thủ đô Washington, một hướng dẫn viên du lịch đã nói: “Tháp bút có một bí mật, nó nhắc nhở cho người Mỹ rằng rủi ro nằm ở đỉnh cao. Lúc nước Mỹ thịnh vượng nhất, người Mỹ nên khiêm tốn, chớ tự cao tự đại vì đó cũng là lúc dễ rơi vào đáy vực thẳm.” Nói rồi, anh ta chỉ cho tôi bóng của Tháp bút hiện ra ở trên mặt hồ có hình phản chiếu ngược lại.

Ở đỉnh núi Everest, các lớp đá nằm nghiêng xếp thành địa tầng. Các nhà khoa học đã chứng minh chúng là đáy biển bị đẩy lên cao, có tuổi 400 triệu năm. 

NÉN HƯƠNG LÒNG

O Mai mất ngày hôm qua, muốn thắp một nén hương tiễn đưa linh hồn của O về miền quê cũ, nhưng không thể đi được. Thôi thì đành thắp một nén hương lòng.

Cách đây khoảng một tháng, trên Facebook của Lĩnh, thấy O nằm bất động, tôi có ý muốn thăm O lần cuối. Chưa làm được, hình ảnh của O cứ hiện mãi. Nhưng đó là hình ảnh của một O Mai lúc còn khỏe: O luôn cười nói, tìm cách làm vui lòng con cháu. Tôi hiểu, vì không có chồng con, phải dựa vào tình thương của những người thân nên O luôn hướng về người khác để làm vui lòng họ, đổi lại, O xóa đi được nỗi cô đơn của một kẻ không nhà và gia đình.

Biết vậy, nên tôi thương O nhiều, mặc dù O và tôi không có quan hệ huyết thống.

Hôm nay qua Facebook của Thiện, biết O đã từ biệt cõi trần. Tôi cảm thấy buồn, nhưng mừng cho O đã ra đi thanh thản. Tôi biết chắc chắn như vậy vì thấy O nằm thoải mái như đang ngủ.

Tôi nhớ lại cách đây nhiều năm, có một Thứ trưởng Bộ ngoại giao Mỹ được tôi dẫn đi thăm Tòa thánh Tây Ninh. Khi nghe tôi giải thích về tập quán của đạo Cao Đài, họ hát ca cổ (cải lương) mỗi khi có người qua đời vì cho rằng trần gian là cõi tạm, chết mới được vào cõi vĩnh hằng (thiên đường), ông đã nằng nặc nhờ tôi mua một quyển kinh Cao Đài để dịch ra tiếng Anh. Ông đã đổi tên Cao Đài thành Hạnh Phúc và nói: “Ước gì lúc về hưu tôi trở lại và theo đạo này.”

Dù O Mai không phải là tín đồ Cao Đài, tôi vẫn mong rằng O ra đi và sẽ đến bến bờ hạnh phúc!

HÀO QUANG

Hồi còn nhỏ, khi cha tôi lập bàn thờ Phật, ông đã mang về một bức ảnh màu vẽ hình Đức Phật Thích Ca Mâu Ni ngồi tọa thiền dưới một gốc bồ đề. Vào thời đó, hầu hết sách vở, tạp chí chỉ có màu trắng đen. Tuy vậy, bức ảnh thờ lại vẽ màu với gương mặt Đức Phật điềm tĩnh. Xung quanh đầu ngài là một vầng hào quang ngũ sắc khiến tôi rất tò mò.

Vào Nha Trang làm việc, tôi ở tạm nhà O Hến. Vừa bước vào nhà, tôi thấy ngay một bức ảnh Chúa Giêsu, trên đầu Người cũng vẽ một vầng hào quang trắng sáng.

Từ đó đến nay, tôi luôn tự hỏi, phải chăng Đức Phật và Chúa Giêsu là những đấng tối cao, có một luồng hào quang linh thiêng luôn phát ra từ đầu họ?

Tôi đã tự tìm câu trả lời này qua kinh thánh, bài giảng của các thiền sư, nhất là thầy Thích Nhất Hạnh. Ngoài ra, nhiều năm qua tôi đã làm quen, kết bạn tương tác với các tín đồ Công giáo và Phật giáo để trải nghiệm những lời răn & giáo huấn của Chúa, Phật.

Tôi nhận thấy ở các tín đồ ngoan đạo có một đời sống đức hạnh. Họ hướng thiện, bao dung, có trách nhiệm với chính mình và cộng đồng. Những lúc khó khăn, họ vẫn không nao núng, đánh mất chính mình…Tôi có thể kể ra một vài ví dụ: Bác tôi đã từ bỏ căn nhà sống mấy chục năm chỉ vì ông đã được ở mà không mua nó. O Hến đã cho tôi ở nhờ, ăn uống mà không bao giờ đòi hỏi ở tôi bất cứ điều gì. Luật sư Võ Văn Qưới, thầy giáo Huỳnh Huy Việt chăm làm công tác thiện nguyện. Đặc biệt, Sếp tôi, ngoài 70 ban chỉ huy thi công khắp cả nước, ông có một đội chuyên đi xây chùa mà chỉ tính tiền để trả công thợ.

Từ những câu chuyện ở trên, nếu các bạn hỏi tôi hào quang là gì, có thật không, tôi sẽ trả lời là có thật. Theo tôi, hào quang không phải là quầng ngũ sắc hay luồng ánh sáng tỏa ra từ đầu của Phật, Chúa. Đó là, những lời răn để giáo huấn con người sống tốt đẹp với nhau.

Những câu nói như: “Người ta không chỉ sống bằng bánh mì, mà có thể sống bằng những lời thốt ra từ miệng của Thiên Chúa.” Câu nói này đã giúp rất nhiều tín đồ Công giáo, trong đó có bạn tôi, vượt qua những năm tháng khó khăn. Hay lời của Đức Phật: “Đời là bể khổ.”, “Có vô vàn sinh linh trong một giọt nước, …có hằng hà sa số chư Phật …”đã được khoa học ngày nay chứng minh là đúng.

Tôi chợt nghĩ mỗi người chúng ta đều có hào quang. Chúng xuất hiện dưới những câu kinh, bài thơ, câu hò, lời hát. Chúng cũng là những tác phẩm văn học lịch sử hay khoa học mà mỗi người chúng ta để lại cho đời trước khi ra đi.

Hào quang của Đức Phật đã tồn tại 2.562 năm. Hào quang của Chúa Giêsu cũng đã tồn tại 2.018 năm. Tôi tin rằng hào quang của Phật, Chúa vẫn tiếp tục tỏa sáng chừng nào con người tìm thấy bình an và hạnh phúc khi làm theo những lời giáo huấn của Người.

HAI CON NGƯỜI, MỘT LỜI KHUYÊN

Trái đất đang nóng dần lên, nhiều hiện tượng thời tiết diễn ra mỗi ngày bất thường so với nhiều thập niên qua. Băng tan ở Bắc cực làm cho luồng khí lạnh ở phương Bắc lan tỏa về phía Nam nhiều hơn. Trong khi Canada và các thành phố Đông Bắc của Mỹ có chế độ thời tiết kiểu Bắc cực, băng tuyết xuất hiện đầu tiên ở Florida và Texas.

Tổng thống Barack Obama là người rất quan tâm đến hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu. Ông đã đưa nước Mỹ gia nhập hiệp định toàn cầu về biến đổi khí hậu ở Paris. Vào cuối nhiệm kỳ, Ông đã cùng chuyên gia dạy kỹ năng sinh tồn nổi tiếng thế giới là Bear Gril người Anh đi thăm một sông băng ở Alaska. Theo lời kể của Bear Gril, trong 8 năm nhiệm kỳ tổng thống của Obama, băng đã tan lộ ra đất đá dài 10 cây số.

Ở giữa thiên nhiên cùng với chuyên gia Bear Gril, tổng thống lần đầu tiên sau 8 năm được giải thoát khỏi những bủa vây của lực lượng bảo vệ an ninh và cả những công việc bề bộn của một vị nguyên thủ quốc gia hùng mạnh nhất thế giới.

Bear Gril đã cho tổng thống ăn cá hồi nướng, là thức ăn thừa của một chú gấu nào đó nhặt được bên bờ suối. Hai người đàn ông tâm sự với nhau về bản thân và gia đình. Khi được hỏi Ông có lời nhắn nhủ nào cho hai cô con gái, tổng thống Obama nói, “ Tôi mong hai con luôn học hỏi với tinh thần thắng không kiêu, bại không nản”.

Nghe đến đây, tôi chợt nhớ câu nói của Cố Chủ tịch danh dự Tập đoàn xây dựng Hòa Bình Lê Mộng Đào, mà năm nào viết báo cáo thường niên chúng tôi cũng đưa vào như một thông điệp để nhắc nhở cán bộ nhân viên của Tập đoàn:

“Thành công không tự mãn.

  Thất bại chớ nản lòng.”

Tôi nhận ra một chân lý, con người càng vĩ đại càng giống nhau. Họ luôn đơn giản trong cách nói và việc làm. 

Chuyện vui: SAO PHẢI GIẤU?

Đảo Phú Quốc nổi tiếng có cảnh quang thiên nhiên tuyệt đẹp. Ở đây còn có một giống chó rất thông minh. Nghe nói, ngư dân trên đảo những ngày biển động không ra khơi đánh bắt, đảo lại xa đất liền nên không có gì ăn. May thay, nhờ những chú chó đi săn, mang về cho chủ chim rừng, thỏ hoang … để làm thực phẩm.

Một Việt kiều Mỹ về thăm quê nghe tiếng đồn về giống chó Phú Quốc, anh ta chợt nghĩ, nếu đem được  giống chó này về Mỹ để nuôi và gây giống, biết đâu mình sẽ giàu to.

Trải qua nhiều thủ tục hải quan phức tạp, cuối cùng một chú chó Phú Quốc cũng đã đưa được vào Mỹ. Vừa bước vào nhà, chú chó Phú Quốc đã bị sốc khi nghe tiếng của đồng loại ồm ồm hỏi: “Chú mày từ đâu đến?”

Chó Phú Quốc rụt rè đáp: “Tôi đến từ Việt Nam, quê tôi tận ngoài đảo Phú Quốc!”.

Ở Việt Nam nghèo đói lắm sao chú mày ốm nhom vậy? Chó Mỹ hỏi.

Ừ! Ở Phú Quốc chủ tôi nuôi nhưng chẳng cho ăn gì cả. Tôi hàng ngày ra đường, bạ gì ăn đó. Còn anh, tại sao cổ anh lại bị xích?

Ở đây là đất nước văn minh, luật quy định nếu chủ dắt cho ra đường không buột dây xích sẽ bị phạt 200 đô la Mỹ.

Nghe đến đây, chó Phú Quốc thở dài buột miệng nói: “Tao nghĩ đến nước Mỹ tự do sẽ sung sướng, rồi đây cũng bị xích cổ như mày! Biết vậy, thà ở Việt Nam sướng hơn! Mày biết không, chủ tao tuy chẳng cho tao ăn gì nhưng bọn chó cái ở trong xóm đều là vợ tau cả!”

Chó Mỹ đưa tay lên miệng ra dấu im lặng. “Đừng nói! Mày biết không, ở đây ngay cả Tổng thống Trump cũng khốn đốn vì lắm bồ nhiều vợ đấy!”

MIẾNG THỊT HEO NGÀY CHẠP

Ở quê tôi, ngày chạp là một lễ quan trọng của gia đình, họ, phái. Khác với người Trung Hoa, tiết Thanh Minh mới là ngày chạp, người quê tôi quan niệm ngày Tết là dịp đoàn tụ gia đình, vì thế linh hồn người đã chết cũng sẽ về nhà ăn Tết cùng với người sống. Nếu người sống làm vệ sinh, trang hoàng lại nhà cửa, mồ mả người chết cũng phải được nhổ cỏ, quét dọn, gọi là ngày chạp mả.

Vào ngày đó, con cháu nội ngoại tập trung lại cùng nhau lên núi vào nghĩa trang làm vệ sinh các lăng mộ của tổ tiên. Phụ nữ lo chuyện bếp núc, làm cỗ dâng lên bàn thờ lúc đám đàn ông đi núi trở về.

Tùy theo điều kiện kinh tế và cơ số của mỗi gia đình, khá giả và đông thường làm cả con heo, thậm chí cả con bê. Nhà tôi, do bà con nội ngoại ít vì làm ăn xa nên mẹ tôi chỉ mua vài kg thịt heo luộc và nấu một nồi xôi là đủ.

Nhiều gia đình trong làng có truyền thống luân phiên lo tổ chức lễ chạp hàng năm. Vào ngày đó, sau lễ chạp, ông trưởng tuyên bố thu chi do con cháu đóng góp rồi phân công một gia đình nhận nhiệm vụ dùng tiền chi còn lại mua một con heo giống để nuôi dùng cho lễ chạp tới.

Tập quán này có vẻ hay vì đoàn kết, nhưng cũng đã xãy ra những hệ lụy dẫn đến chết người. Theo lời kể của mẹ tôi, trong xóm đã xãy ra một chuyện đau lòng. Nhà bác V có nhiều anh em, một số làm ăn thịnh vượng, họ hãnh tiến và xem thường một thành viên ở quê là ông B giữ từ đường. Ông B đã vất vả thực hiện nhiệm vụ được giao phó. Lễ cúng tổ tiên ngày chạp đã xong, đến khi mọi người ăn uống no say mới nhận ra ông B vắng mặt. Thì ra, quá uất ức vì bị coi thường, ông B đã ra bụi tre trước nhà thắt cổ tự vẫn.

Bỏ qua chuyện đau lòng nói trên, ký ức tuổi thơ về ngày chạp của tôi luôn nhớ về miếng thịt heo luộc dày, thơm béo ngậy vì heo được nuôi bằng cám gạo, thân chuối bằm nhỏ và rau dại chấm với nước mắm ngon hoặc tép chua. Mỗi khi ăn xong vẫn còn tiếc nuối, nấn ná nắm thêm cục xôi để ăn trên đường về nhà.

THE VIETNAM WAR:CHUYỆN THẮNG THUA

Trong bộ phim tài liệu The Vietnam War do PBS sản xuất năm 2017, có một chi tiết rất thú vị có tính học thuật cao trong môn học xác suất thống kê đó là nỗ lực dùng số liệu thu thập để phán đoán kết quả của biến cố.

Bộ trưởng quốc phòng Mỹ Robert Mcnamara là người rất mê ứng dụng này. Ông đã nỗ lực đưa những thành quả của môn học này đã một thời làm cho nền công nghiệp của nước Mỹ vươn lên dẫn đầu thế giới. MADE IN USA đã trở thành thương hiệu về chất lượng của hàng hóa Mỹ.

Trong chiến tranh Việt Nam ông đã chỉ đạo thu thập số liệu của các chương trình ở Việt Nam rồi đưa vào máy tính IBM để đưa ra kết luận về tính hiệu quả của chương trình. Rất buồn cười, máy tính cho ra kết quả Mỹ đã thành công vào năm 1965.

Chúng ta đều biết chiến tranh Việt Nam kết thúc vào năm 1975 với sự sụp đổ của Việt Nam Cộng Hòa. Rất nhiều lần trong bộ phim tài liệu, các nhân vật người Mỹ đã bực bội cho rằng nguyên nhân thất bại là do họ đã chọn sai đối tác (người lãnh đạo); do sự yếu kém của quân đội Việt Nam Cộng Hòa; do miền Bắc mạnh hơn cả về tinh thần và vật chất; do các phong trào phản chiến…

Theo tôi, Mỹ đã thất bại từ đầu cuộc chiến kể từ trận đánh Ấp Bắc. Những lý do ở trên dẫn tới kết thúc chiến tranh Việt Nam đều không sai. Tuy nhiên, sai lầm nguy hiểm nhất, có thể nói là sai lầm cơ bản, đó là sự xung đột văn hóa giữa các Cố vấn và ngay cả lính Mỹ đối với người dân miền Nam.

Tại sao sĩ quan quân đội Việt Nam Cộng Hòa, Lý Tòng Bá và cấp trên của ông không nghe lời Cố vấn Mỹ trong trận Ấp Bắc? Tại sao chính quyền Ngô Đình Diệm nhận viện trợ của Mỹ, mà không làm theo chỉ đạo của Mỹ? Tại sao Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng mà không báo cho chính quyền miền Nam chuẩn bị?

Rõ ràng người Mỹ đã đụng vào tự ái dân tộc của người Việt, không kể là người miền Nam hay là người miền Bắc. Người Việt Nam đã chịu sự thống trị của ngoại bang hàng ngàn năm và vẫn tìm cách nổi dậy để giành độc lập. Vì vậy, sự độc đoán, kiêu ngạo của bất cứ ai là không thể chấp nhận, nhất là đối với tính khí của dân Nam bộ. Vì vậy, tôi kết luận thất bại của người Mỹ là thất bại trong giao tiếp, ứng xử do thiếu hiểu biết về văn hóa.

Đối với người Việt Nam, không có chuyện thắng thua trong cuộc chiến kéo dài 20 năm đã làm chết hơn hai triệu người.

Tôi muốn đưa ra một vài câu chuyện về chiến tranh Việt Nam ở làng Ngọc Anh quê tôi ở Huế để minh chứng. Láng giềng của nhà tôi gồm có 3 gia đình: bác Hậu, bác Thợ Cháu và mệ Nghè.

Gia đình bác Hậu rất nghèo, bác làm ấp trưởng vì được dân làng mến phục. Thế nhưng, trong biến cố Mậu Thân, bác được mời đi họp và về sau được tìm thấy trong một hố chôn tập thể. Ba người con trai, hai người ở miền Nam cùng đi lính Việt Nam Cộng Hòa, người con trưởng thoát ly ra miền Bắc gia nhập quân đội, trở thành sĩ quan. Sau chiến tranh, cả ba người đều gặp khó khăn, riêng người con trưởng vẫn phải ở lại miền Bắc.

Gia đình bác Thợ Cháu cũng có hoàn cảnh tương tự. Bác có ba người con trai, người con trưởng tham gia du kích Việt Cộng và đã mất tích sau biến cố Mậu Thân. Người con thứ là sĩ quan Việt Nam Cộng Hòa và đã hy sinh trong trận Hạ Lào.

Mệ Nghè có chồng là một viên chức miền Nam trong ngành giao thông công chánh. Mệ sống một mình nên hàng đêm anh em tôi phải sang ngủ nhà mệ. Sau biến cố Mậu Thân, nhà Mệ bị lính Mỹ đốt cháy. Hòa bình lập lại Mệ phải ra Hà Nội sống cùng người con trai lúc ấy là Thứ trưởng của một Bộ trong chính quyền.

Với những người Việt Nam như thế, chuyện thắng thua đều vô nghĩa!

Bạn vs Đối tác?

Tôi đã mất một tuần để xem hết bộ phim tư liệu nhiều tập: “The Vietnam War” do PBS mới phát hành năm 2017. Tôi đã phải ngưng việc xem phim sau khi hết tập 7 và trải qua một đêm thức trắng. Tôi có ý định bỏ, không tiếp tục xem thêm các tập sau vì nghĩ rằng mình đã trải nghiệm qua thời kỳ này. Thế nhưng, tôi vẫn bị thôi thúc xem tiếp ba tập còn lại và đã thở phào nhẹ nhỏm khi xem xong.

Tôi muốn viết những dòng này để tri ân nhóm làm phim và những ai đã đóng góp cho việc hoàn tất bộ phim lịch sử này. Tôi rất vui và tự hào vì gặp lại những người bạn, những khuôn mặt, những cái tên thân quen trong suốt 20 năm qua.

Anh Hồ Đăng Hòa nhiều năm trước đây đã tâm sự với tôi: “Mình đang tham gia làm phim kể chuyện về chiến tranh Việt Nam và phải làm gấp vì những người tham gia trong cuộc chiến nay đã già, nếu họ không tham gia thì chẳng còn ai mà kể lại.”  Lúc đó, tôi rất đồng tình vì từ lâu tôi đã có ý định ghi lại những câu chuyện về thời chiến tranh xãy ra trong cuộc sống quanh mình.

Tôi thật bất ngờ khi gặp lại những khuôn mặt quen thuộc tham gia kể chuyện như nhà văn Nguyên Ngọc, nhà báo Huy Đức, người bạn cũng là ân nhân của chương trình Fulbright Tom Vallely…

Bộ phim đã giúp tôi giải mã vấn đề quan hệ Việt Mỹ, chuyện đã ám ảnh tôi nhiều năm và một thời tôi đã dấn thân muốn tìm giải pháp.

Tôi trở lại Việt Nam năm 1997. Sau hơn 10 năm làm việc cho đoàn ngoại giao Hoa Kỳ, tôi đã nói với một số bạn bè thân tín rằng vị trí của Việt Nam trong quan hệ địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc như chiếc cầu thang trong tòa nhà cao tầng. Nghĩa là, tòa nhà đã được trang bị thang máy nhưng vẫn phải xây cầu thang bộ phòng khi hỏa hoạn hay mất điện.

Tôi nhìn thấy một cách ngẫu nhiên sự giống nhau trong nhận thức về tình bạn của lãnh đạo hai miền Nam Bắc. Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu sau khi từ chức đã cay đắng nói: “ Làm kẻ thù với Mỹ thì dễ, làm bạn với Mỹ khó lắm thay!”

Năm 1994, lúc đến chào tướng Võ Quang Hồ để sang Mỹ du học theo học bổng của chương trình Fulbright, ông cũng đã nói: “Chú được đi học, tôi mừng cho sự nghiệp của chú, nhưng chú hãy nhớ lời tôi, người Mỹ và Trung Quốc không bao giờ là bạn của dân mình.”

Nhiều nhân vật là người Mỹ trong phim cũng có cảm giác tội lỗi khi chế độ Việt Nam Cộng Hòa bị bỏ rơi.

Thế rồi, ở cuối đoạn phim tôi bị bất ngờ khi có sự xuất hiện của Tổng thống Barack Obama, ông nói: “ Mỹ và Việt Nam giờ đây là đối tác…”

Lời nói ấy hầu như đã giúp tôi gỡ bỏ gánh nặng, nỗi ám ảnh về quan hệ Việt Mỹ trong nhiều năm qua.

Thật vậy, từ nhỏ đi học ở trường, quan hệ cộng đồng, gia đình… chúng ta bị ảnh hưởng quá nặng tư tưởng Nho giáo. Từ những câu chuyện cổ nổi tiếng bên Tàu như Tam Quốc Chí, Tây Du Ký…đến những truyện kiếm hiệp của Kim Dung, ở đâu chúng ta cũng thấy nhân vật ứng xử với nhau theo nguyên lý trung thành trong quan hệ vua tôi, huynh đệ.

Nhận thức về đối tác trong quan hệ ngoại giao, thương mại quốc tế và ngay cả những mối quan hệ của các bên liên quan, thậm chí gia đình vợ chồng con cái…đòi hỏi mỗi bên đều phải có trách nhiệm thấu hiểu lẫn nhau và có trách nhiệm vun đắp hoặc làm ngược lại nếu không còn muốn giữ quan hệ đối tác với nhau nữa.

Nên chăng lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 về sau cần phải can đảm, trung thực chỉnh sửa để sau này con cháu chúng ta hiểu và cư xử với nhau tốt hơn.

Hỡi các bạn trẻ Việt Nam! Trong một thế giới mở trên nền tảng tri thức cùng công nghệ thông tin, chỉ có duy nhất hành trình học hỏi để trở thành đối tác mới có thể đưa dân tộc Việt Nam thực hiện được ước mơ Độc Lập - Tự Do - Hạnh Phúc.

VÕ TỘC CỬU QUANG

Theo lời anh họ Võ Quang Khương hiện sống ở Bảo Lộc - Lâm Đồng, Chúa Nguyễn khi vào Nam đã đặt ra một tiền lệ: Một làng thành lập mới phải có ít nhất ba họ. Làng Ngọc Anh của tôi có các họ: Nguyễn Văn, Nguyễn Hữu và họ Võ. Ngoài ra, trong làng còn có họ Ngô, Nguyễn Xuân, Nguyễn Đình…đến cư ngụ sau. Các họ được phân ngôi thứ: nhất, nhì, ba, tư. Mỗi họ, khi làm lễ ở đình làng đều phải theo thứ tự này.

Mỗi họ được chia ra nhiều phái. Phái còn được chia nhỏ thành nhiều chi. Những người sống ở cùng thời với nhau gọi là một đời. Ví dụ, tôi thuộc phái ba, chi nhì, đời thứ mười bảy.

Cùng phái, bác họ tôi giữ một chức quan nhỏ triều Nguyễn. Ông ở nhà thờ phái, vì vậy, những ngày lễ lớn, đặc biệt mỗi năm đến ngày chạp, chúng tôi phải có mặt cùng vác cuốc lên núi để giẫy cỏ, thắp hương mộ tổ tiên rồi về nhà ông ăn cỗ.

Con cái của gia đình bác họ tôi đều học hành thành đạt và giàu có.  Anh Võ Quang Hồ là một vị tướng thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Hồi còn trẻ, nghe nói anh làm việc cùng với các lãnh đạo miền Bắc. Ở miền Nam, anh Võ Quang Hàm cũng là một quan chức thời Bảo Đại rồi trở thành một đại gia trong ngành khai thác gỗ thời kỳ Việt Nam Cộng hòa. Những người còn lại đều giàu có và thành đạt.

Thời kỳ chiến tranh, nhà cửa ruộng vườn của bác đều giao cho cha tôi canh tác để lo việc hương hỏa. Vì thế, sau 30/4/1975, một hôm tôi được yêu cầu mở cửa cho anh Hồ thắp hương bàn thờ phái.

Vừa gặp tôi, anh hỏi: “Con chú Yên phải không?” Tôi gật đầu. Thật lạ, cha tôi mất năm 1971, còn anh theo kháng chiến trước 1945 lúc đang học ở Hà Nội, vậy mà vẫn nhận ra.

Đó là lần gặp đầu tiên. Phải đến năm 1994, tôi mới gặp lại anh. Lúc đó, anh đã nghỉ hưu và sống gần sân bay Tân Sơn Nhất.

Tôi đến chào anh và báo tin tôi sẽ sang Mỹ du học. Thật ngạc nhiên, lúc tiễn tôi ra cổng, vẻ mặt trầm tư, anh nói: “Chú được đi học, tôi mừng cho sự nghiệp của chú, nhưng chú hãy nhớ lời tôi người Mỹ và Trung Quốc không bao giờ là bạn của dân mình.”

Mỗi người có một cách nhìn về thế giới khác nhau. Tôi là người học và làm việc trong môi trường thương mại quốc tế. Tôi luôn tin rằng giao thương giúp người ta hiểu và có trách nhiệm vun đắp quan hệ, gìn giữ hòa bình.

Tết Đinh Dậu vừa rồi, tôi có dịp về thăm nhà thờ họ Võ làng Ngọc Anh. Bất giác nhìn lên trước cửa, tôi thấy một bức hoành phi mạ vàng trên đó khắc bốn chữ Việt: “Võ Tộc Cửu Quang”, có ghi người tặng là anh Võ Quang Hồ. Được biết anh vừa tạ thế tháng 3 năm 2016.

Tôi thầm nghĩ, cuộc đời vị tướng này đã trãi qua ba cuộc chiến tranh tàn khốc : Pháp, Mỹ và Trung Quốc. Anh là một người yêu nước, yêu tiếng Việt nên bốn chữ anh để lại cho hậu thế được viết bằng chữ quốc ngữ, khác với nhiều đình chùa ở nước ta vẫn treo những câu đối, hoành phi bằng chữ Hán, mặc dầu chẳng còn mấy ai hiểu trên đó viết gì.

Nghĩ đến đây, tôi tìm thấy giữa anh và tôi có một điểm chung, đó là lòng yêu nước.

Thời của Hoàng Anh

Nhà tôi trồng bốn gốc hoa Hoàng Anh. Thấm thoát đã 15 năm rồi, vậy mà hoa vẫn nở vàng tươi mỗi ngày. Hôm qua, có dịp uống cà phê với người bạn láng giềng, tình cờ tôi phát hiện hai gốc ở bên hông nhà đã già cỗi và một gốc đã khô. Tôi ngạc nhiên vì đây là hai gốc xanh tươi nhất ngày nào. Những nụ hoa vàng, cánh mỏng nở rộ đẹp đến nỗi tôi thường mượn nhà hàng xóm đối diện để ngắm hoa nhà mình. Thế mà sau một thời gian khoe sắc giờ đây chúng trở nên già cỗi.

Trái lại, hai gốc phía trước nhà một thời èo uột bây giờ lại nở hoa mỗi ngày. Tuy không nhiều, nhưng những nụ hoa vàng đong đưa trước gió mỗi sáng mai thức dậy, nhìn ra cửa khiến tôi cảm thấy hạnh phúc vô cùng.

Tôi chợt nhớ cây bàng trước nhà đã bị công ty Điện Lực đốn ngã. Thì ra, cây bàng luôn phủ bóng xanh tươi và những chiếc lá màu vàng, đỏ lúc già đi đã luôn cuốn hút khiến tôi quên mất gốc Hoàng Anh bên dưới.

Tôi chợt hiểu khi bóng râm của cây bàng không còn nữa là thời của gốc Hoàng Anh đón nhận ánh sáng mặt trời để đơm hoa kết nụ.

Tôi bỗng nhớ lại thời sinh viên và những năm đi dạy ở đại học Văn Lang, tôi đã kể cho sinh viên khoa Thương mại câu chuyện của một bạn học, anh Nguyễn Tất Trọng ở Đắc Lắc. Sau khi tốt nghiệp Trọng được phân công về Đắc Lắc, nơi mà không ai muốn nhận. Thế nhưng, anh đã thăng tiến rất nhanh, trở thành một cán bộ lãnh đạo Cục quản lý Đo lường Chất lượng của khu vực miền Trung & Tây Nguyên.
Hồi còn học ở đại học, anh luôn ngủ gục ở trong lớp. Về sau có dịp tâm sự, anh cho biết hàng đêm anh phải thức cùng mẹ và em gái làm bao bì để kịp đưa ra chợ vào sáng mai.

Tôi kể với sinh viên câu chuyện này để nhắc nhở họ đối xử với nhau tốt hơn. Những gì xãy ra hôm nay ở lớp học hay trong đời sống mỗi ngày chưa nói lên điều gì. Thành công của mỗi người cần phải có cơ hội phát huy, cũng như chuyện bốn gốc hoa Hoàng Anh ở nhà tôi vậy.

Vinh danh những “Ông Mối ngoại” của Hòa Bình

Chặng đường 30 năm chinh phục đỉnh cao của Hòa Bình có những lúc thăng trầm. Trải qua những giai đoạn như thế, luôn hiện diện những “Ông Mối ngoại”. Họ là những người ngoại quốc đã và đang công tác ở những công ty nước ngoài có mặt ở Việt Nam một thời gian và có cơ hội tiếp xúc với lãnh đạo Hòa Bình.

Họ là những lãnh đạo công ty, giám đốc dự án, kỹ sư…, nhưng đôi khi họ chỉ là một chuyên viên thương mại đến từ Pháp, Đức, Úc…phổ biến là người châu Á như Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore.

Khác với đa số người Việt thường coi khinh những “Ông Mối” và gán mác “Dân chạy mánh”, anh Lê Viết Hải, Tổng Giám đốc Hòa Bình luôn coi trọng những người này và đối xử nghĩa tình.

Lúc tôi mới gia nhập Hòa Bình, buổi họp Ban Điều hành đầu tiên, chúng tôi đã gặp một trường hợp gay cấn phải biểu quyết tại phòng họp: Ông Lee, Giám đốc công ty VK Housing Hàn Quốc muốn vay 100.000 đô la Mỹ để trả lương và tiền thuê văn phòng lúc cận Tết. Lúc đó, Hòa Bình cũng gặp khó khăn vì đang ở thời kỳ khủng hoảng thị trường địa ốc.

Trái với quyết định của hầu hết thành viên cuộc họp, anh Lê Viết Hải đã quyết định cho mượn. Anh nói: “Ông Lee đã từng chi khoảng 160.000 đô la Mỹ để cùng Hòa Bình dự thầu công trình xây hầm để xe ở thành phố Hồ Chí Minh. Bây giờ họ đang khó khăn, chúng ta phải giúp đỡ.”

Công tác ở Hòa Bình, tôi đã nhiều lần chứng kiến anh Lê Viết Hải ra nhiều quyết định táo bạo trong hoàn cảnh khó khăn và đầy áp lực mà những người làm kinh doanh thông thường có thể cho là ngớ ngẫn.

Không chỉ có những trái đắng, “Ông Mối ngoại” đã mang lại cho Hòa Bình nhiều quả ngọt vì họ thấu hiểu tấm lòng của anh Hải: Ông Park giúp Hòa Bình làm sơn đá; ông Jung giúp Hòa Bình nắm vững kỹ thuật làm kết cấu cốp pha nhôm ở công trình Kumho Asiana; ông Daniel Lim giúp Hòa Bình ký hợp đồng ngoại đầu tiên ở Myanmar…

Ba mươi năm nhìn lại, Hòa Bình ngày nay đã trở thành một thương hiệu quốc gia trong ngành xây dựng. Năm 2016, với doanh số trên 10.000 tỷ đồng, Hòa Bình đã gia nhập câu lạc bộ Những Nhà thầu lớn của thế giới.

Trả lời cho câu hỏi của nhiều người: “Vì sao?” Xin dẫn câu thư pháp của thiền sư Thích Nhất Hạnh: “Lối ra tùy thuộc đường vào nội tâm.”

Viết đến đây, tôi lại nhớ câu chuyện của anh Trần Sĩ Chương, thành viên Hội đồng quản trị Hòa Bình. Anh nói: “Sự thần kỳ châu Á (thành công của Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Singapore…) đã làm ngạc nhiên những chuyên gia kinh tế của Ngân hàng Thế giới và họ đã tự hỏi, phải chăng nhờ vào những giá trị văn hóa.”

Nếu quả đúng như vậy, tôi tin rằng những giá trị văn hóa kinh doanh anh Lê Viết Hải, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc và là người sáng lập Hòa Bình đã và đang đặt nền móng sẽ tiếp sức cho Hòa Bình trên đường chinh phục những đỉnh cao mới.

Cây trứng cá ở công trường bệnh viện Tâm Trí, Nha Trang

Người ta thường nói, khi bạn sống lâu ở một nơi nào đó, bạn sẽ có cảm tình với nơi ấy. Vì thế, những người lập nghiệp ở nơi mới thường nói: “Xin chọn nơi này làm quê hương thứ hai.”

Nha Trang với tôi cũng như thế. Nơi đây tôi đã về công tác sau khi tốt nghiệp đại học, rồi lập gia đình, có con và đặc biệt đã để lại một đứa con trong lòng đất ở nghĩa trang Đồng Bò. Vì vậy, dù sau này chuyển vào sống ở thành phố Hồ Chí Minh, tôi luôn ao ước được làm một việc gì đó cho Nha Trang để đền ơn vùng đất đã nuôi nấng gia đình mình thưở hàn vi.

Cơ hội đã đến lúc tôi cùng kỹ sư, giám đốc dự án Nguyễn Trung Kiên tham gia đàm phán với các chuyên viên dự án của Tập đoàn bệnh viện Tâm Trí để ký hợp đồng xây hai bệnh viện ở Đồng Tháp, và Nha Trang.

Thông thường, là một công ty xây dựng, Hòa Bình cũng như các nhà thầu khác, luôn đòi hỏi chủ đầu tư chứng minh có đầy đủ vốn và chứng từ pháp lý theo quy định. Tuy nhiên, phía Tập đoàn bệnh viện Tâm Trí cho biết họ chỉ có đủ vốn 60%. Phần còn lại 40% họ muốn Hòa Bình vay ngân hàng với điều kiện họ sẽ cung cấp bảo lãnh và phí lãi vay. Điều kiện này chưa từng có tiền lệ ở Hòa Bình. Tuy vậy, với kinh nghiệm làm việc ở ngân hàng trước đây, tôi đã thuyết phục Tổng Giám đốc đồng ý tiến hành ký hợp đồng thi công.

Ngày động thổ công trường, tôi gặp kỹ sư Nguyễn Đức Toại chỉ huy trưởng. Biết Toại là người ở Khánh Hòa, tôi rất mừng vì cảm nhận chúng tôi đã một thời sống ở vùng đất này, như vậy ắt Toại cũng có tình cảm với quê hương.

Trực giác này của tôi đã đúng. Rất nhiều cuộc họp Ban Điều hành, Cố vấn Lê Viết Hưng thường than thở một cách tế nhị: “Mấy công trình của Hòa Bình ở miền Trung chưa hiệu quả, trừ công trình của anh Toại.”

Tôi hiểu để có được lời khen này của anh Hưng, Ban chỉ huy công trường của Toại đã cật lực tiết kiệm trong điều kiện thi công ở đô thị. Chẳng hạn, anh nhường văn phòng của Ban chỉ huy cho một đối tác ở thành phố Hồ Chí Minh ra quản lý công trình. Khi nào họp với các bên anh mới vào văn phòng chung đặt ở trong một container, tiếp khách hay giải quyết công việc anh thường ngồi dước gốc cây trứng cá ở ngay cổng ra vào. Nhiều lần ghé thăm công trường chúng tôi đều ngồi dưới tàn lá dày đặc của cây trứng cá. Thỉnh thoảng, cả khách và chủ đứng dậy hái những quả chín mọng hồng thắm, bỏ vào miệng nhai một cách ngon lành.

Tôi còn phát hiện Ban chỉ huy đã khôn khéo để cho chủ đầu tư quảng bá Hòa Bình, thông qua hình ảnh marketing công trường trên những vách dựng hàng rào.

Không chỉ đối mặt với những đòi hỏi khắc khe từ phía chủ đầu tư, Ban chỉ huy công trường còn phải thỏa mãn yêu cầu về chất lượng từ phía lãnh đạo công ty. Một lần tôi cùng anh Trương Quang Nhật ghé thăm công trình, lúc đang vào giai đoạn hoàn thiện. Nhìn một bộ cửa nhôm mẫu mới lắp, anh Nhật đề nghị phải thay vì khung nhôm có bề dày mỏng. Như thế sẽ tăng chi phí cho công trường, nhưng đổi lại sẽ giữ được uy tín cho công ty khi công trình đi vào hoạt động.

Tôi chợt hiểu, làm nghề thi công xây dựng thật khó. Không chỉ: “Mồ hôi đổ xuống, công trình vươn cao.” Để tồn tại và phát triển như quy mô của công ty hiện nay, Ban lãnh đạo và tập thể cán bộ kỹ thuật, quản lý phải có lòng yêu nghề sâu đậm mới vượt qua muôn vàn trở lực trong hoạt động hàng ngày.

Riêng đối với kỹ sư Nguyễn Đức Toại, ngoài lòng yêu nghề anh còn thể hiện trách nhiệm với công ty & một người con của quê hương Khánh Hòa. Vì thế, anh cùng anh em Ban chỉ huy công trường đã hy sinh những tiện ích để công trình không bị lỗ ở một thị trường xây dựng mà các anh là người khai phá.

Có lẽ kỹ sư Toại đã đồng cảm với lời nhắn nhủ của tôi lúc lần đầu gặp nhau. Sau này chúng ta sẽ già đi, một mai ghé thăm Nha Trang, chúng ta sẽ tự hào chỉ cho người thân, bạn bè và nói: “Công trình này là do Hòa Bình xây dựng đấy!”.

Nhỡ một mùa hoa Dã Qùy

Tháng 11 năm 2015, tôi theo đoàn kiến trúc sư người Pháp gốc Việt lên Đà Lạt với một đề nghị làm ăn khá hấp dẫn, nhưng không kém phần lãng mạn. Đó là khôi phục tuyến đường sắt để làm du lịch. Dĩ nhiên, hiện đang có loại hình du lịch này từ ga Đà Lạt lên trại Mát và ngược lại. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều dịch vụ cần bổ sung để làm hài lòng du khách và giữ chân họ lưu lại lâu hơn ở thành phố.

Lúc rời thành phố ra ngoại ô cũng như trên đường ra sân bay Liên Khương tôi để ý hai bên đường mọc đầy một loài hoa dại có màu vàng sẫm. Thoạt nhìn khá giống hoa Hoàng Anh mọc quanh hàng rào nhà tôi. Tuy nhiên, màu hoa đậm đà, mộc mạc mà nếu so sánh hai loài hoa với hai người con gái thì loài hoa dại như một người thiếu nữ hiền hòa, giản dị làm xao xuyến khách lãng du và những chàng trai đã từng lên rừng xuống biển, giang hồ lãng tử hay những ai có tâm hồn thi sĩ.

Không biết tên hoa là gì, nhưng tôi nuôi hy vọng sẽ trở lại Đà Lạt đúng vào mùa này để ngắm hoa và hỏi bạn tôi, một người hay làm thơ về tên hoa luôn thể.

Nhân dịp chuẩn bị sang định cư ở Hoa Kỳ, vợ chồng bạn tôi là anh Trần Xuân Mỹ giới thiệu tôi với bác sĩ Lê Hùng. Xem qua bệnh án, bác sĩ nói: “Thôi anh cứ đi chơi ở đâu được thì đi.” Nghe lời bác sĩ, và được bà xã động viên, chúng tôi thăm Huế, Đà Nẵng, Nha Trang.

Tại Nha Trang, chúng tôi gặp vợ chồng bạn Trương Văn Nhân, người mà tôi dự định gặp ở Đà Lạt trong một chuyến du lịch tương lai. Nghe Nhân nói rằng sân bay Liên Khương đã có trợ giúp xe nâng cho người đi lại khó khăn, tôi bán tín bán nghi, đành thử liều một chuyến trở lại Đà Lạt.

Để chuyến đi có thể mỹ mãn, tôi đã gọi điện kiểm tra thời tiết vì phải đợi mùa mưa ở cao nguyên chấm dứt mới an tâm. Lúc máy bay hạ cánh ở sân bay Liên Khương, tôi đưa mắt nhìn ra hai bên đường băng, nhưng không thấy màu hoa năm cũ. Chỉ có một điều mừng là sân bay đã trang bị xe nâng rất mới.

Trên đường về thành phố Đà Lạt, tôi tiếp tục nhìn ra hai bên đường. Lúc đó, trời đổ mưa, ở giữa đường cao tốc Liên Khương - Đà Lạt tôi lại thấy hoa Hoàng Anh nở rộ thay cho màu hoa tôi mong gặp lại. Thì ra, mùa mưa năm nay kéo dài hơn cho nên hoa dại bên đường vẫn còn ngủ yên lúc tôi trở lại.

Thấm thoát đã gần một năm trôi qua. Hôm qua ngồi trên taxi nhìn ra đường, tôi thấy một cô gái mặc chiếc áo có màu vàng giống màu hoa dại ở Đà Lạt năm trước. Tiếc rằng tôi không thể nhớ nỗi tên hoa là gì. Đó là biểu hiện của tuổi già vì chỉ mới một năm tôi đã quên. Gọi điện hỏi Nhân, anh nói: “Đó là hoa Quỳ, nhiều người hay gọi là hoa Dã Quỳ”. Nhân còn nói đùa: “ Nhiều ông đi với bồ nhí lên thăm Đà Lạt thường mang hoa này về tặng các cô vợ già vì “Giả Quỳ” là “Quỷ Gìa”.