Con đường của Tuấn - Lão ngư và trải nghiệm đầu tiên về giàu nghèo và hạnh phúc

Năm thứ ba đại học, Tuấn và Minh được phân công chung một nhóm, cùng nhau tiến hành công việc thu thập số liệu ở vùng ven biển thuộc xã Vinh Hiền, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên. Công việc thực tập kéo dài  khoảng từ 2 đến 4 tuần.

Do trời hè nắng nóng, công việc thực địa tiến hành rất sớm. Khoảng 10 giờ 30 sáng, hai bạn đã kết thúc công việc để về nơi tạm trú.  Một buổi sáng, cùng nhau đi bộ về nhà trên bờ cát, một bên là biển, một bên chân đồi, Minh bỗng nhiên reo lên vì phát hiện ra trái dũ dẻ, một loại trái có mùi thơm như cam quýt nhưng nhỏ chỉ bằng hạt đậu phộng và có vị ngọt rất thanh.  Hai đứa vừa hái, vừa bỏ vào mồm nhấm nháp và tiếp tục tìm thêm quả khác. Tuấn nhận ra quy luật, càng trèo lên cao, anh càng hái nhiều trái chín và vị ngọt càng thanh hơn. Do mãi mê vừa đi vừa hái, vừa ăn, Tuấn đã leo lên lưng chừng đồi cao vài chục mét. Anh đưa mắt nhìn xuống thấp, thấy biển xanh lặng lẽ và hoang vắng vô cùng. Bỗng dưng mồ hôi lạnh toát ra, mặt mày Tuấn xây xẩm. Biết mình bị say nắng, anh ngồi bệt bên tảng đá, lớn tiếng gọi Minh.  Không thấy tiếng người đáp trả, anh liều lĩnh cho cơ thể trượt trên cỏ tranh và bụi gai trôi xuống chân đồi. Khi tỉnh dậy anh thấy cơ thể mình vắt ngang một tảng đá hoa cương tròn cạnh, theo bản năng, anh bò vào nấp sau bóng mát của một túp liều tranh độc nhất trên bờ biển. Lúc đó, Minh cũng vừa đi vừa gọi và phát hiện ra nơi Tuấn đang nằm, anh dìu Tuấn vào bên trong túp liều, nằm trên chiếc giường ghép bằng thân của những bụi cây hoang dại mọc trên sườn đồi.

Giữa trưa, một ông già bước vào lều. Minh bối rối giải thích lý do hai đứa dám tự tiện mở cửa vào lều.  Ổng lão không hề tỏ thái độ giận dữ trái lại rất ân cần, yêu cầu Tuấn hãy nằm xuống để nghỉ ngơi.

Tuấn ngũ thiếp đi một lát. Khi tỉnh giấc anh thấy ông lão đang ngồi đan lưới, anh gợi chuyện. Anh hỏi ông vì sao người ta gọi là trái dũ dẻ. Ông lão cho biết vùng núi này là nơi chúa Nguyễn Ánh một lần bị quân Tây Sơn đuổi đã dạt thuyền vào tìm nước.  Quân lính phát hiện quả hoang nhưng ăn được bèn hái dâng cho chúa.  Về sau, khi lên ngôi vua, Nguyễn Ánh cho đặt tên quả này là dũ dẻ để cảm ơn trời đất đã cho quân của ông trái lạ đỡ đói lúc ngặt nghèo.

Nhận thấy ông già vui chuyện, anh hỏi tiếp về kế sinh nhai. Ông lão chỉ tay ra biển cả thong thả nói, "Tối đi câu hoặc kéo lưới, sáng mang cá ra chợ bán, mua gạo, mắm mang về. Rau thì hái ở đằng sau nhà hay lá giang ở trên đồi."  Thế bác ở đây một mình, nhỡ đau ốm thì sao? Tuấn hỏi.  "Tôi chẳng bao giờ đau ốm gì cả."  Tuấn tò mò hỏi tiếp, "Thế bác có bao giờ đi lên thành phố Huế chưa?"  "Tôi chưa đến Huế bao giờ!"  Lão ngư vô tư trả lời.

Nằm vắt tay lên trán, anh tự hỏi.  Mình sắp ra trường, nghĩ đến cảnh xa quê, xa gia đình đã có cảm giác cô đơn, lo sợ. Còn cụ già này sống một mình bên bờ biển, không có bất cứ một tài sản nào ngoài một chiếc thuyền câu cá, sinh hoạt văn hóa cũng không có, bạn bè cũng không, nhưng cụ sống vô tư, thản nhiên như cây cỏ. Vậy hạnh phúc trong cuộc sống là gì, đâu phải chỉ nhà cửa cao sang, xe đẹp, địa vị cao và những lời chúc hay trong nhà hàng sang trọng như mọi người thường mô phỏng? Rồi anh nhớ lại chuyện của riêng mình.  Anh đã nghe lời khuyên của một số bạn không nên tiếp tục quen Khánh vì gia đình cô đã bán hết tài sản để về Sài Gòn. Anh nhận ra mình đã nông cạn và thiếu bản lĩnh  vì đã tìm cách xa lánh Khánh trước ngày cô ấy ra đi.

Nhận ra được điều này, Tuấn quyết định tiến hành công việc thực địa càng nhanh càng tốt để trở về gặp Khánh và cùng cô ấy đạp xe  trên những đường phố xinh đẹp của thành phố Huế thân yêu.

Con đường của Tuấn-Học tiếng Anh Hội Việt Mỹ

Ganh đua cùng bạn bè trong lớp như Duy Tấn, Quang Thanh đã đưa Tuấn đến với chương trình tiếng Anh Hội Việt Mỹ. Cuối năm lớp 7, Tuấn tham dự cuộc thi kiểm tra năng lực tiếng Anh và anh được xếp vào lớp 4/12. Lớp học tổ chức vào ban đêm. Từ lớp 4, anh tiếp tục học đến lớp 7, cũng là lúc đất nước thống nhất.  Tuy thế, Tuấn chưa được học với một giáo viên nước ngoài nào dù chương trình mang tên Hội Việt Mỹ. Tuấn cũng không có ấn tượng gì sâu sắc về chất lượng của chương trình ngoài một vài buổi anh đến đọc sách tiếng Anh ở thư viện của văn phòng trên đường Lý Thường Kiệt, Huế.

Trong lớp, anh chỉ làm quen với một học viên ngồi bên cạnh, xấp xỉ lứa tuổi của Tuấn và là con trai của một vị đại tá quân đội. Cả hai, Tuấn và anh ta có lẽ là học viên nhỏ tuổi nhất. Còn lại, đa phần là sinh viên, lính tráng và những người đã đi làm việc. Sau lớp học, người đón kẻ đưa rất đông, đa phần người đón đi xe máy hoặc xe Jeep quân đội. Học xong, Tuấn phải đạp xe về nhà, xa khoảng chừng 7 cây số, từ trung tâm thành phố ra ngoại thành trên con đường không có một chút ánh đèn điện. Anh còn phải qua một đồn lính địa phương trên đường về làng. Để không bị bắn nhầm, Tuấn có sáng kiến treo một vỏ hộp sữa vào tay lái, bỏ vào ít viên sỏi lắc tiếng kêu leng keng để cho lính canh biết có người đang đi.  Nhiều hôm, không chuẩn bị sẵn dụng cụ, anh phải đi đường vòng qua làng Lại Thế.  Nhờ vậy, đã xãy ra một chuyện vui khiến khó quên trong đời.

Lại Thế là nơi các quan triều Nguyễn cư ngụ. Mỗi khu nhà có vườn rộng hàng ngàn mét vuông. Phía trước thường có cổng tam quan. Thậm chí, có vị quan còn xây những cột lớn chạm trỗ rồng phượng rất ấn tượng. Con đường nho nhỏ chạy trước làng một bên là ruộng lúa. 

Một hôm trên đoạn đường làng Lại Thế, dưới anh trăng mờ, Tuấn phát hiện hai bóng đen trước mặt. Anh dừng xe quan sát. Nhớ lại những câu chuyện ma Tuấn thường nghe kể, muốn phân biệt ma hay người hãy nhìn vào đôi chân. Quá sợ hãi anh quay đầu nhìn về thành phố Huế với ánh điện hừng sáng ở chân trời. Về đâu bây giờ?  Anh liều lĩnh lấy hết sức mình đạp thật nhanh xông vào hai bóng ma trước mặt để vượt qua. Ầm! tiếng thét thất thanh của hai cô gái đi bộ trên đường. Một cô bị hất văng xuống ruộng lúa. Thì ra đây là hai cô Ánh và Nga đi học buổi tối trên đường về nhà.  Do cả hai mặc váy đồng phục nên từ xa, Tuấn không thể phân biệt ma hay người và đã gây ra một tai nạn đáng yêu.

Con đường của Tuấn - tham gia phong trào hướng đạo (Boy Scout)

Có bột mới gột nên hồ! Thời nào cũng thế, nếu sống trong một gia đình thu nhập không cao, bạn có thể bị rào cản tham gia những sinh hoạt rất tốt cho cuộc sống ngoài lớp học.  Một trong những hoạt động như thế là tham gia sinh hoạt phong trào hướng đạo. Trong trường hợp của Tuấn, hoàn cảnh khiến Tuấn trở thành một thành viên quan trọng trong gia đình. Dù tuổi còn nhỏ, nhưng cũng tạo cho anh cơ hội có thể gia nhập phong trào này.
Do bị thu hút bởi một số đàn anh trong thôn, Tuấn đã xin gia nhập thiếu đoàn Chương Dương. Khác với các thiếu sinh trong đoàn, Tuấn phải rất khó khăn để xin tiền mẹ sắm bộ đồng phục hướng đạo. Tuy vậy, tinh thần bình đẳng, tương trợ lẫn nhau giữa các thành viên cũng như tính cạnh tranh giữa các đội trong thiêú đoàn đã giúpTuấn vượt qua rào cản tự ti hòa mình với tập thể. Bên cạnh đó, lòng nhiệt thành và khả năng ứng phó nhanh chóng cộng với tuổi nhỏ nhất trong đội của Tuấn đã góp phần thu phục cảm tình của đồng đội. Nhờ vậy, chỉ trong một thời gian ngắn, Tuấn đã được tuyên hứa để trở thành một thiếu sinh thực thụ với lối chào đưa ba ngón tay lên mũ, tượng trung cho ba lời hứa của người hướng đạo.

Đêm tuyên hứa là một kỷ niệm khó quên trong đời của những người tham gia hướng đạo bậc thiếu sinh.  Đa phần, đó là một cuộc cắm trại bên bờ biển hay một vùng đồi thơ mộng. Đêm lửa trại với sự tham gia của toàn thể thiếu đoàn rất sôi động nhưng lễ tuyên hứa diễn ra trong tinh mơ, khi mặt trời vừa hé dạng ở chân trời biển Đông yên bình. Tuấn đã được chứng kiến một lần đáng nhớ như thế ở bãi biển Cảnh Dương, phía Bắc Cửa Thuận An, Huế.
Thiêú đoàn Chương Dương do thiếu trưởng Nguyễn Võ Hinh dẫn dắt. Anh sinh trưởng trong một gia đình đều tham gia hướng đạo. Lúc đó anh là sinh viên đại học y khoa Huế. Huỳnh Huy Việt, người học trên Tuấn vài lớp được chọn làm trưởng đội Sóc. Phải tự hào khi nhắc về những thành viên của đội này, Việt giỏi toán, Nhuận giỏi hội họa và nét chữ rất đẹp. Diệu rất giỏi toán, tiếng Anh và có tài làm thơ... Ngày nay, nhìn lại những thành viên đội Sóc, hết thảy họ đều là những người mẫu mực trong xã hội.

Sinh hoạt hướng đạo của Tuấn đã chấm dứt trong lần cắm trại cuối cùng ở Đàn Nam Giao, Huế, đúng ngày sinh nhật của BP. Hơn một tháng sau, ngày 26/3, Huế thuộc sự kiểm soát của quân Mặt trận Giải phóng Miền Nam.  Những người bạn cùng sinh hoạt trong thiếu đoàn ly tán khắp nơi.  Nhiều người trong số họ đến giờ Tuấn vẫn chưa hề gặp lại.

Con đường của Tuấn-Ngày cha mất

Còn cha gót đỏ như son,
Một mai cha mất gót con đen sì.
Mẹ Tuấn thường hay ngâm nga như thế mỗi khi bà cảm thấy bất lực một mình phải nuôi dạy bầy con nên người. Người ta thường  nói, chuyện xui xẻo thường ba dập bảy dồn và điều đó cũng đúng với gia đình của Tuấn. Ngày cha mất, Tuấn vừa học xong lớp 6 và đang nghỉ hè. Đấy là một buổi chiều mùa hạ nóng bức ngày 14 tháng 5 năm Tân Hợi, khoảng 3-4 giờ.  Lúc ấy, Tuấn và chị gái đang tránh nóng ở nhà. Mẹ Tuấn vào Sài Gòn thăm nuôi người anh trai đang nằm viện do tai nạn giao thông.
Tuổi còn quá nhỏ để Tuấn nhận ra mất mát, nhất là khi cha vừa mất, rất nhiều bà con ở xa như Đà Lạt, Đà Nẵng về thăm khiến nhà của trở nên sum vầy, đông đúc.  Thậm chí, Tuấn còn nhe răng cười khi nghe thầy cúng đọc kinh ê a với nhiều biến tấu, Tuấn tin rằng do ông ngẫu hứng sáng tác.

Đám tang xong, mọi người ai nấy trở về nhà mình, lúc ấy, Tuấn mới cảm thấy nỗi cô đơn pha lẫn sợ sệt trong khu nhà vắng lặng.  Thêm vào đó, người cha ra đi để lại hơn 2 mẫu ruộng lúa cần chăm sóc. Ngoài mẹ và chị gái, hai anh em Tuấn còn rất nhỏ để làm công việc đồng áng. Ngoài những công việc nặng nhọc cần phải thuê mướn, vẫn còn rất nhiều công việc Tuấn phải tự giải quyết bằng sức vóc của mình. Một trong những việc như thế là bơm thuốc trừ rầy hại lúa. Hồi đó, các bình xịt do Mỹ sản xuất hiệu Hudson làm bằng inox sáng loáng. Mỗi bình chứa chừng 10 lít nước.  Khi pha thuốc vào bình, người sử dụng phải dùng sức bơm đầy hơi vào bình để tạo áp suất đẩy nước thành tia. Vóc người của Tuấn không thể mang đủ 10 lít và mỗi lần bơm hơi, Tuấn phải để bình ở vị trí thấp rồi dùng toàn bộ sức nặng của cơ thể đẩy hơi vào bình.  Mang bình xịt vào người, bước vào ruộng lúa sình lầy, chiều cao của Tuấn còn thấp hơn cả chiều cao cây lúa.

Vụ hè rất vất vả nhưng vụ đông cũng không kém.  Sau buổi học ở trường, Tuấn thường đạp xe ra thẳng đồng lúa để thăm nước hay quan sát sâu bệnh hại lúa. Do những công việc đồng áng như thế, sức học của Tuấn suy giảm.  Để giữ vững vị trí thuộc nhóm đứng đầu trong lớp, Tuấn phải rất cố gắng  trong các năm sau ngày cha mất.

Bài học đầu tiên về lòng tự trọng của dân tộc

Từ Chợ Mai đến trường tiểu học Vỹ Dạ khoảng gần hai cây số. Hằng ngày Tuấn đều phải đi bộ từ nhà đến trường dọc theo con đường trải nhựa Huế -Thuận An khá bận rộn với những chuyến xe quân sự đi về của lính Mỹ. Không hề biết một chút tiếng Anh nhưng bọn trẻ con trạc tuổi Tuấn truyền nhau những tiếng lóng rất nhanh chóng. Để xin thuốc lá bọn trẻ đưa hai ngón tay lên môi. Để xin đồ hộp bọn trẻ hét to hai tiếng "cháp cháp"-âm thanh phát ra mỗi khi chúng ta nhai thức ăn.  Những lần như thế lính Mỹ thường vứt xuống đường khi thì đồ hộp, khi thì thuốc lá, kẹo cao su, bánh kẹp... Bọn trẻ con tranh nhau thu nhặt "chiến lợi phẩm" trên đường đến trường. Chúng thường giấu vào cặp, vào túi quần để rồi mang vào lớp chia nhau ăn trong giờ ra chơi.

Sự việc không thể qua mắt cô giáo chủ nhiệm. Cô họp lớp lại, một mặt răn đe các em nếu tái phạm sẽ trừ điểm hạnh kiểm, một mặt khuyên răn các em không nên có hành vi xin xỏ kiểu ấy. Tuấn không bao giờ quên được vẻ mặt nghiêm trang nhưng đượm buồn của cô giáo Tuyết Ba khi cô nói, "Khi các em tranh nhau lượm thức ăn, biết đâu họ sẽ chụp hình và mang về kể cho gia đình và bạn bè bên nước họ.  Các em sẽ nghĩ gì về lòng tự trọng của dân tộc khi các em hành xử chẳng khác gì là loài vật khi tranh nhau giành giật quà vứt từ xe của lính Mỹ.

Con đường của Tuấn

Tuấn sinh ra ở một làng quê ven đô thuộc thành phố Huế.  Chỉ cách thành phố chừng 5 km nhưng làng Ngọc là một vùng thuần nông. Cư dân của làng chỉ có hai lựa chọn, hoặc là học hành chăm chỉ để làm công chức hoặc làm nông.  Đất trồng lúa diện tích hẹp và phần lớn là ruộng hương hỏa nên trong một xóm điển hình như xóm của Tuấn, với 20 hộ dân, giới công chức chiếm đa số.  Tuy vậy, gia đình Tuấn là một trong những hộ nông nghiệp khá lớn của làng do canh tác trên diện tích của dòng họ là những người ly hương tìm cuộc sống ở xứ khác. 

Tuổi thơ của Tuấn giờ đã xa mờ so với tuổi ngũ tuần của anh hiện nay. Những câu chuyện thời thơ ấu của Tuấn kể cho tôi nghe là những kỷ niệm vui buồn sâu sắc nhất mà theo lời Tuấn, phần lớn là những việc khiến anh sợ hãi nhất khi đối mặt.

1. Ngôi chùa khiếp sợ:
Chùa chiền là nơi con người đến để có được cảm giác bình an vì được che chở.  Tuy vậy, đa số trẻ con mỗi khi đi ngang qua ngôi chùa của làng Chiết Bi đều phải cúi đầu.  Tuổi thơ của Tuấn cũng trải qua nỗi khiếp sợ đó.  Chùa được xây cất ven sông Như Ý. Do xói lở bờ sông, đáy nước trước mặt chùa rất sâu. Những cây cổ thụ to lớn với tàn lá tỏa rộng che kín một vùng khiến lối đi qua chùa luôn bị thiếu ánh sáng. Đôi voi phục bằng đá xám trước cổng chùa hẹp sơn màu đỏ luôn đóng kín làm cho cảnh vật thêm huyền bí.  Trẻ con đi ngang chùa thường phải đi thành nhóm và đa số phải xách dép lên mà chạy.
Kí ức của Tuấn có thể nhớ lại sớm nhất là lúc vào học lớp 3 trường làng.  Mỗi ngày, đi qua lại chùa hai lần, Tuấn đều phải khóc vì không chạy kịp theo anh chị lớn tuổi hơn.  Nỗi sợ ấy ám ảnh đến nỗi sau này khi đã trưởng thành, mỗi khi đi ngang ngôi chùa này, Tuấn vẫn bất chợt rùng mình.
Sau sự kiện Tết Mậu Thân năm 1968, Tuấn thôi không đi qua ngôi chùa này vì ngôi trường của Tuấn ở làng Dưỡng Mong Thượng đã bị phá hủy.  Tuấn phải dời sang trường tạm để hoàn tất chương trình lớp 3 và được nhận vào trường Vĩ Dạ theo học hai lớp 4 và 5 để hoàn tất bậc tiểu học. 
2. Tiến thét đêm quật khởi:
Tuấn cùng với anh trai thường hay ngủ qua đêm ở nhà của một người bác họ trong xóm. Người bác già sống một mình cô đơn, cha của Tuấn yêu cầu anh em Tuấn sang ngủ cho vui cửa vui nhà.  Vả lại, bác Khóa thường thưởng công cho anh em Tuấn bằng những món mứt bánh do bác tự làm.  Ngoài ra, bác còn cho phép thắp đèn để học đêm. Nhất cử lưỡng tiện nên anh em Tuấn không bỏ cơ hội tốt này. 
Đêm 30 Tết Mậu Thân, gần sáng, tiếng súng nỗ đanh cùng tiến hô "Xung phong" làm anh em Tuấn khiếp sợ chui xuống gầm phản. Sáng dậy, gần như toàn vùng làng quê của Tuấn trở thành vùng do quân giải phóng kiểm soát. Những ngày tiếp theo đó, tiếng pháo nỗ thay bằng tiếng súng đì đùng.  Cha của Tuấn bị du kích giải phóng quân bắt dẫn đi vì sau khi lục soát toàn bộ ngỏ ngách trong nhà họ không tìm được người anh rễ là một người lính của quân đội Sài Gòn. Khoảng mấy ngày sau ông được cho về.  Khoảng 20 người khác trong làng, những người có công việc dính líu với chính quyền Sài Gòn được mời đi họp đã không bao giờ trở lại.  Đa số họ về sau này được tìm thấy trong những hố chôn tập thể, tay trói lại thành xâu chuổi bằng dây điện thoại ấp chiến lược của Mỹ. Ai giết những người này cho đến nay vẫn còn là một ẩn số.
3. Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng:
Sau khi quân giải phóng rút khỏi thành Huế, các lực lượng du kích vẫn còn tiếp tục chiến đấu. Làng quê của Tuấn trở thành vùng tranh chấp "ngày quốc gia-đêm du kích".  Trước tình hình đó, cha Tuấn quyết định dựng nhà ở Chợ Mai để sau mỗi ngày đồng áng, ông cùng anh em Tuấn trú tạm ở đấy.
Ngôi nhà tạm làm bằng khung tre, mái lợp tôn. Vật dụng trong nhà chỉ có một giường đủ lớn cho ba cha con và một bàn ăn cùng làm bàn học cho Tuấn. Láng giềng là một ông thông phán. Ông Hoàng làm thông dịch viên cho người Pháp. Vì thế, mọi người gọi tên ông là Thông Hoàng.
Thông Hoàng chuyên đọc báo Đuốc Nhà Nam. Báo đọc xong được lưu trữ chất thành kho trong một phòng rộng của căn nhà ba gian hai chái, một kiểu nhà rường cổ ở Huế.  Mỗi buổi chiều, báo từ Sài Gòn chuyển về Huế, Thông Hoàng gọi Tuấn sang đọc cho ông nghe.  Ông nằm ngả người trên ghế xếp, tay xua quạt nan, mắt lim dim.  Tuấn đọc cho ông nghe bắt đầu từ trang thời sự trong nước, quốc tế, rồi kết thúc bằng tiểu thuyết dài nhiều tập "Châu Về Hiệp Phố" hay "Tuấn chàng trai nước Việt" của nhà văn Hoàng Hải Thủy.
Việc đọc báo thuê hàng ngày đã mang đến cho Tuấn những kết quả kỳ diệu. Môn chính tả, ngữ văn của Tuấn lúc nào cũng đạt điểm 10 trong lớp. Kỹ năng viết của Tuấn sau này còn giúp anh thành công khi làm những bài luận văn bằng tiếng Anh trong kỳ thi tuyển của Viện Phát triển Quốc tế Đại học Harvard. Tuấn nói, sự nhạy bén về môi trường chính trị còn giúp cho anh nhiều hơn khi gia nhập cơ quan ngoại giao đoàn của Mỹ về sau.  Ngoài ra, anh còn được Thông Hoàng trả công bằng vật chất, khi thì một trái vú sữa, quả chuối, hay quả măng cụt...khi thì một muỗng cà phê bơ Pháp thơm ngon đặt trên chén cơm nóng của bửa ăn sáng vào ngày hôm sau.
(Còn tiếp)

Sơn về thăm mạ

Sơn đang về thăm mạ đấy.  Thời sinh viên của tụi con thiếu đói, thường ấm lòng bằng những nồi sắn luột, nải chuối chót ăn đêm.  Sơn thường trả công bằng những bài hát làm vui lòng mạ như bài "Mẹ quê" của Phạm Duy, hay "Huyền thoại mẹ" của Trịnh Công Sơn.

Lâu không thấy bạn về nhà ngồi học đêm, mạ hay hỏi thăm Sơn. Con biết mạ thích có Sơn về để đàn hát cho vui nhà.  Giọng Sơn đượm buồn, tiếng đàn guitar của Sơn trong vì cây đàn của Sơn đóng bằng gỗ trắc, một loại được coi là thiết mộc, sống ở vùng núi đá khô cằn. Có lẽ suốt bốn năm đại học, cây đàn là người bạn tri kỷ của Sơn để giải tỏa tâm sự buồn vì cảnh nghèo và đơn độc trong hoàn cảnh xã hội còn đang còn tìm kiếm những điểm chung sau nhiều năm đất nước bị chia cắt.

Một vài lần ra công tác Đà Nẵng con đều gặp Sơn.  Có một lần Sơn theo con về nghỉ lại để tâm sự ở Khu nghỉ dưỡng SandyBeach gần Hội An. Nửa đêm, bảo vệ phát hiện và yêu cầu Sơn ra khỏi khu nghỉ dưỡng. Rất trầm tỉnh và không hề năn nỉ, Sơn lấy xe máy về nhà ở tận ngoài Cẩm Lệ. Hơn 1 giờ sáng, Sơn gọi điện báo tin đã về đến nhà an toàn.

Cuộc sống khép kín của Sơn thời sinh viên khiến Sơn hầu như không thân với một ai trong lớp.  Sau ngày ra trường, là dân Huế nhưng dạy học ở Quảng Nam - Đà Nẵng và nhất là khi Sơn đã phấn đấu trở thành một hiệu phó chuyên môn ở một trường cấp 3 tọa lạc tại một nơi đất chật nhiều nhân tài, khiến Sơn chịu áp lực cạnh tranh công việc không nhỏ. Qua nhiều lần tiếp xúc với Sơn,con có cảm nhận cho dù có vợ, con, học trò, đồng nghiệp nhưng Sơn rất cô đơn. Với Sơn, có lẽ, quá khứ, hiện tại, chỉ có những đứa bạn thưở hàn vi mới chia sẻ được.

Hè năm trước Sơn vào Sài Gòn thăm.  Hai đứa đi uống cà phê nghe nhạc. Sơn ngủ lại đêm và ngủ rất ngắn. Sáng sớm đã chào từ biệt để đi thăm mạ và cô em đang tu ở chùa Cần Đước.  Thấy màu da của Sơn đen xám, da mặt sần sùi, hút thuốc liên tục, con đã linh cảm chuyện bất thường sẽ xảy ra cho Sơn.

Sáng thứ Tư nhận tin nhắn, "Đinh Văn Sơn đã mất, thứ sáu đưa tang."  Đúng lần kỷ niệm ba mươi năm ngày ra trường thì Sơn rời bỏ cuộc đời. Trước khi mất, Sơn vẫn tin rằng mình vẫn vượt qua được, mặc dù giọng nói của Sơn qua trò chuyện điện thoại di động nghe rất yếu.  Con vẫn tin thế vì tin ở tài năng của các bác sỹ Khoa tim mạch ở Bệnh viện Huế. Ngoài ra, người ta nói kẻ đã chết sống lại thì sẽ sống rất lâu. Số là Sơn đã chết và được Bệnh viện Đà Nẵng trả về.  Về đến nhà Sơn tỉnh lại và được đưa về Bệnh viện Huế.  Nhưng đang chờ giải phẩu tim, Sơn đã về thăm mạ.

Tối nay, ngồi viết những dòng kỷ niệm này, con lấy máy điện thoại di động bấm vào danh bạ Sơn Hòa Vang. Một giọng nữ vang lên, "Thuê bao quý khách vừa gọi tạm thời không liên lạc được, xin quý khách vui lòng gọi lại sau." Cô ấy đâu biết, ngày mai Sơn về thăm mạ.  Chắc chắn Sơn sẽ mang theo cây đàn guitar để hát cho mạ nghe và để giải tỏa nỗi cô đơn một đời nơi trần thế.

Hiểu về tự do

Câu nói “Không có gì quý hơn độc lập tự do.” của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ lâu đã trở thành quen thuộc trong người Việt chúng ta.


Để có được độc lập và tự do về bờ cõi, dân tộc Việt Nam đã hy sinh xương máu của bao thế hệ kể từ khi lập quốc thời Đinh, Ngô, Lý, Trần cho đến ngày hôm nay. Tuy nhiên để có được một xã hội tự do, trong đó, con người lễ độ, liêm khiết, trung trực, trọng công ích, danh dự, tín nghĩa, như hành xử của công dân Nhật như trong các tuần vừa qua trước thảm họa động đất, sóng thần và hư hại lò phản ứng các nhà máy điện hạt nhân, người Việt chúng ta cần phải hiểu thêm mấy chữ “tự” nữa rồi mới hiểu vì sao Chủ tịch Hồ Chí Minh nói, "Không có gì quý hơn độc lập, tự do."


Trước hết, tinh thần chủ động sáng tạo chỉ có được khi một cá thể đạt được một trình độ hiểu biết nhất định về công việc mình làm, hoặc có ý thức đầy đủ về hậu quả do hành vi của mình gây ra, để biết cách kiềm chế bản thân trước những cám dỗ, hay biết chấp nhận những quan điểm, ý kiến khác biệt của các thành viên trong xã hội.  Trong một tập thể, để có được tinh thần tự chủ, các thành viên của tập thể phải trải qua một quá trình tiến hóa, trong đó, hiểu lầm, tranh cãi, thậm chí xung đột để rồi đi đến những điểm chung là điều không thể tránh khỏi. Đi qua các giai đoạn phát triển đòi hỏi mỗi thành viên phải quan sát, học hỏi tiếp thu cái mới để hành xử khi tương tác trong cộng đồng.  Để đạt đến mức độ tự giác cao của các thành viên trong xã hội, người Nhật đã tích cực học hỏi, tiếp cận văn minh phương Tây với quá trình phát triển hàng trăm năm. Phương pháp làm việc có hệ thống Taylor, cách kiểm soát chất lượng theo thống kê của Deming đã được ứng dụng rất sớm ở Nhật.
Tự chủ là nền tảng có thể tiến đến đích tự do, nhưng để có được năng lực này, mỗi cá thể trong xã hội phải có được sự tự tin. Nhà kinh doanh trên thương trường phải nắm vững ngành nghề kinh doanh của mình mới tự tin hành động. Ở thương trường quốc tế, không những phải nắm vững chuyên môn ngành nghề của mình mà cả luật lệ, ngoại ngữ, doanh nhân mới có được tự tin vươn ra biển lớn. Công nhân nắm vững chuyên môn sẽ có được tự tin trong công việc ở nhà máy. Nông dân có kiến thức về thị trường sẽ tự tin trong sản xuất mùa vụ thích hợp, sinh lợi cao. Học sinh hiểu bài sẽ có được tự tin trong việc trình bày lại cho bạn bè, thầy cô kiến thức của mình. Người lính được huấn luyện kỹ trong thao trường sẽ có đủ bản lĩnh, tự tin trong chiến đấu. Như vậy, để có được tự tin, mọi người cần phải học và nắm vững điều mình còn thiếu và/hoặc khao khát được biết.


Tự tin vẫn chưa đủ giúp chúng ta thu phục người khác nếu thiếu lòng tự trọng. Không có lòng tự trọng có thể dẫn đến hành vi xấu gây tổn thương nhân cách của chính mình và cộng đồng. Trước đây đã có nhiều lần báo chí trong nước đưa tin một vài du khách Việt Nam khi đi ra nước ngoài do không thoát khỏi cám dỗ đã lấy cắp hàng hóa bày bán trong siêu thị, để rồi bị quay phim và lập biên bản, quy kết tội ăn cắp. Người đi ăn tiệc tự chọn dù chưa quen nhưng có tự trọng sẽ không chen lấn hoạc lấy quá nhiều thức ăn để rồi bỏ dỡ vì không thể ăn hết. Ở trường đại học bên Mỹ, sinh viên với lòng tự trọng sẽ sử dụng giấy in, bút chì… có chừng mực cho dù chúng luôn được để sẵn ở thư viện hay phòng lab. Thực ra, chi phí hành chính đã được thống kê và kiểm tra ở trong một mức độ cho phép. Nếu sinh viên thiếu lòng tự trọng đến một mức nào đó, chắc chắn nhà trường sẽ có cách xử lý khác. Người có lòng tự trọng sẽ không ăn cắp văn, ý tưởng của người khác, biến chúng thành của mình…sinh viên, học sinh với lòng tự trọng sẽ không quay cóp hoặc nhờ xin sự giúp đỡ của người khác. Lòng tự trọng cũng sẽ giúp cho chúng ta không khúm núm hay khiếp sợ trước quyền uy, sự giàu sang của người khác. Người viết bài này còn nhớ, nguyên đại sứ Mỹ ở Hà Nội một lần đã chỉnh cách dùng từ của một nhân viên Việt Nam khi anh này xum xoe, khoe rằng anh ta đã từng làm việc cho người tiền nhiệm của ông. Ông Đại sứ nói, “Anh nên nói, anh đã làm việc với tiền nhiệm của tôi chứ không phải làm việc cho ông ấy.”


Những câu chuyện về hành xử của công dân Nhật trong cơn thảm họa vừa qua, có thể cho thấy rằng, người Nhật không tham của rơi là do họ có được lòng tự trọng. Không kêu than, ta thán, bỏ cuộc trong nỗ lực phục hồi đất nước sau thảm họa là đức tính tự tin và bình tĩnh trước mọi khó khăn gian khổ, không có hành vi gây mất trật tự an ninh xã hội là tinh thần tự chủ. Nếu những bản sắc văn hóa tốt đẹp đó có nền tảng từ triết lý Khổng giáo và tinh thần võ sĩ đạo, chúng ta nên học hỏi và đưa vào môn học giáo dục công dân trong hệ thống trường học của nước mình.

Tinh thần dân tộc có lợi và hại ra sao

1. Hai ngày ngồi trên ô tô đi khắp Deagu và các vùng lân cận, tôi chỉ thấy ba chiếc xe mác ngoại, hai BMW và một Mecerdes. Ngoài ra, tôi không hề thấy bóng dáng một chiếc xe mác Nhật Bản mà chỉ ở Seoul thỉnh thoảng mới thấy lác đác vài chiếc Lexus của hãng Toyota.  Thế giới đâu có phẳng như Thomas Friedman viết?  Vì nếu có thế giới phẳng thì sao Nhật không bán được ô tô sang Hàn Quốc?
Theo tôi người Hàn Quốc sử dụng tinh thần dân tộc để phát triển công nghiệp ô tô.  Một khi sản phẩm của họ đã sử dụng tốt và hoàn chỉnh ở trong nước, họ tự tin đưa sản phẩm ra thị trường nước ngoài. Cách làm này tránh được rủi ro trong thương mại quốc tế.

Chuyện kể đêm đông của cha tôi

Ở Huế mùa đông rất khắc nghiệt.  Tôi đã sống một vài nơi thuộc xứ lạnh như Boulder, Colorado, Nashville, Tennessee ở Mỹ hay Kharkiv ở Ucraine… nhưng cái rét ở Huế khác xa các xứ này. Có lẽ cái lạnh ở Huế khó chịu vì độ ẩm ở vùng này rất cao.  Một yếu tố khác làm cho mùa đông ở Huế lạnh hơn ở nhiều nơi khác là do hồi còn trẻ cuộc sống của chúng tôi, và đa phần dân cư ở Huế, thiếu các phương tiện chống rét.  Thử hỏi làm sao không rét khi nhà ở xây chưa kín gió, mặc không đủ ấm, chăn nệm chưa dày, khi đi lại phải lội bộ hoặc đạp xe trong mưa phùn gió bấc, đường sá lầy lội. 

Những đêm đông như thế cha con chúng tôi chui trong một tấm chăn chung dệt bằng lông vịt.  Tôi thường nằm gọn trong lòng hay ôm tấm lưng to phẳng như tấm phảng của ông để nghe kể chuyện tiếu lâm dân gian. Một vài câu chuyện của ông gây ảnh hưởng cho tôi khá sâu sắc, phần nào tạo nên tính cách của tôi trong cuộc sống.  Trước hết, đó là kỹ năng giải quyết vấn đề, biến hóa, tìm ra các giải pháp khi gặp khó khăn tưởng như ở bước đường cùng. Sau đây là một trong những câu chuyện như thế.

Chuyện về một thiếu niên tầm sư luyện võ

Một chàng thiếu niên nọ được cha gửi đến trường để xin làm học trò của một võ sư nổi tiếng. Được nhận vào nhiều tháng rồi nhưng thầy không chỉ cho một miếng võ nào. Thay vào đó, anh ta bị phân công gánh nước, bổ củi, nấu cơm, quyét sân võ đường sáng tối…những việc đó anh không hề làm khi còn ở quê nhà.

Lòng càng buồn tủi hơn khi nghĩ về quê hương và gia đình. Liệu khi trở về anh ta phải trả lời ra sao với gia đình và bè bạn. Đã bao nhiêu buổi sáng anh đưa chổi quyét đi qua đi lại trước sân luyện công của thầy, nhưng không dám mở lời dù chỉ hai chữ “tại sao”. Càng nghĩ anh càng thấy ức chế vô cùng. 

Một buổi chiều nọ, buồn quá, anh ngồi một mình bên dòng sông tính chuyện nên bỏ về hay tiếp tục ở lại võ đường. Bỗng dưng võ sư xuất hiện, vỗ vai anh và hỏi, “Con có biết leo dừa không?”  Tưởng việc gì chứ leo dừa là việc quá dễ dàng, vì quê anh là xứ dừa. Thấy anh gật đầu võ sư đưa anh một con dao nhỏ, chỉ ngay một cây dừa cao nhất, thân dừa hơi nghiêng về phía dòng sông yêu cầu anh leo lên đỉnh.  Thoắt một lát, anh đã lên ngọn dừa, đưa mắt hỏi thầy xem ông muốn anh làm gì.  Anh cũng tranh thủ quan sát cảnh vật xung quanh và nhìn về quê hương xa xa. Chưa nghe mệnh lệnh gì của thầy, anh đã thấy ba môn sinh bắt thang tre dùng các nhánh cây gai mắt mèo bó quanh thân dừa. Rõ ràng, anh không thể ôm thân dừa tụt xuống đất được nữa. Lúc đó, giọng nói sang sảng của thầy vang lên như mệnh lệnh. “Con hãy nghĩ cách để xuống đất. Nếu xuống được an toàn, vào gặp thầy, thầy sẽ chọn con làm môn sinh.”

Anh vô cùng hoảng sợ. Làm sao có thể xuống đất an toàn từ đỉnh cao gần hai chục mét! Chưa biết suy nghĩ ra sao, anh đã thấy thầy và các võ sinh quay mặt bước về nhà. Mặt trời ngả bóng, bầu trời chuyển sang màu đỏ, bóng tối phủ dần không gian. Vậy là, nếu không xuống đất, anh phải ngủ ngồi qua đêm trên đỉnh cây dừa.  Cảm giác hụt hẫng, tức giận, buồn bực, chán nản xen lẫn lo sợ xâu xé tâm hồn anh.  Bụng cồn cào, bản năng sống chỉ cho anh thấy phải dùng dừa non để lấy nước uống cho qua cơn đói.  Mệt quá, anh ôm chặt các tàu dừa, dùng lá bện thành dây quấn quanh người để khỏi rơi khi ngủ thiếp.

Một đêm đã qua, anh mở mắt vì tiếng hót véo von của những chú chim ăn đêm quay về tổ.  Trời hửng sáng, nhìn những cánh chim chao lượn, anh chợt nghĩ ra một kế sách: dùng lá dừa non kết thành tấm thảm lớn, túm bốn góc làm thành chiếc dù cản gió khi nhảy xuống đất.  Quả vậy, anh đã nhảy xuống nước an toàn bằng tấm thảm dừa đã đan mất gần cả ngày. Hơn nữa, khi chìm trong  dòng nước lạnh, anh phát hiện đáy sông rất sâu nên anh đã không hề hấn gì.

Vừa bơi vào bờ, anh đã thấy vị võ sư với ánh mắt trìu mến, nắm tay anh kéo lên và đưa anh vào nhà.  Anh trở thành học trò từ hôm ấy và được thầy truyền dạy gần như mọi bí quyết võ công của môn phái.

Từ Việt Nam nghĩ về Ai Cập

Chuyển biến xã hội ở Ai Cập cho thấy, quyền lực thuộc về nhân dân.  Khi một thể chế không còn có thể làm cho "Sói cũng no, cừu cũng thỏa mãn," nó phải bị thay thế. 

Luật Pareto rất đúng.  20% thành phần xã hội nắm 80% tài sản của đất nước, nhưng nếu 20% thiểu số vì lòng tham muốn chiếm đoạt nhiều hơn phần tài sản của đa số, mâu thuẫn xã hội sẽ nảy sinh và tồn tích đến lúc bùng phát thành cuộc cách mạng.

Ở Ai Cập, người nông dân bị tước đoạt dần đất đai.  Cư dân đô thị sống trong những chung cư không được hoàn thiện để tránh thuế nhà đất. Khách sạn, nhà hàng, cơ sở sản xuất nằm trong tay các tập đoàn nước ngoài.  Quần thể di tích lịch sử, viện bảo tàng danh tiếng không được trùng tu đúng mức... những dấu hiệu cho một thể chế đã mục ruỗng. Vì thế, Ai Cập cần phải thay đổi.

Mồng 01 Tết Tân Mão.

From Vietnam to think of Egypt

Social movements in Egypt showed that power belongs to the people. When an institutional can no longer make, "Wolves are full, sheep are also satisfied," it must be replaced.

Pareto law is very true. 20% social components capture 80% of the country's property, but if 20% minority because of greed to appropriating the more the property of the majority, social conflicts will arise and accumulate to break the revolution.

In Egypt, the farmers were stripped out of land. Urban residents lived in the apartment cannot be finalized to avoid taxes on the property. Hotels, restaurants, and manufacturing facility are mostly located in the hands of wealthy families and foreign corporations. Renowned historic places, museums are not restored correctly... the signs for a spoiling institution.

Egypt needs to change.
(Translated by Bing)





Chuyện kể trước khi chết

Tôi đã may mắn gặp và được nghe hai người anh trong dòng họ kể chuyện làm ăn khi về công tác ở Nha Trang từ năm 1981.  Tuy cùng thứ bậc trong họ và tôi gọi bằng anh, nhưng hai người này hơn tôi vài chục tuổi.  Nghĩa là cả hai đều bôn ba xứ người khi tôi còn chưa được cha mẹ sinh ra.  Điều thú vị là cả hai đều muốn tôi truyền lại câu chuyện của họ cho đời sau. Anh Võ Quang Hàm nói, "Cuối tuần chú hãy sang nhà tôi chơi để tôi kể chuyện của cha ông mình cho chú nghe. Tôi e rằng những câu chuyện của tôi nếu không kể ra, ắt sẽ theo tôi xuống mồ." Rất tiếc do phải đi công tác xa thường xuyên nên tôi chỉ nghe được một vài chuyện như thế.

1. Tận dụng lợi thế nghề nghiệp - chuyện của ông Hàm:
Do bác tôi là quan cửu phẩm triều đình Huế nên ông Hàm được ăn học tử tế và được bổ nhiệm vào công tác trong ngành nông lâm nghiệp các tỉnh Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Vợ ông Hàm tận dụng vốn liếng và quan hệ địa phương, mở các nhà máy xay xát và kinh doanh lúa gạo ở các tỉnh trong vùng . Con rể của ông mở công ty khai thác lâm sản ở Tây Nguyên.

Thời chiến tranh, đấu thầu khai thác gỗ phải tiến hành bằng máy bay trực thăng.  Các nhà thầu cùng bay chung chuyến và đỗ trực thăng trên một ngọn đồi. Sau khi chấm tọa độ trên bản đồ, xác định các lô khai thác xong, cả đoàn bay về thành phố để họp và đặt giá thầu. Ông kể, "Chú biết không, khi nào tôi cũng thắng thầu với giá thấp vì các nhà thầu khác tranh nhau đặt giá cao ở các khu rừng xanh tốt. Tôi thì chọn các khu rùng vàng vọt, cây thấp với lý luận, cây cũng như người, già thì còm lưng, gầy yếu nhưng xương cốt chắc chắn. Vì thế tôi thường bỏ thầu thấp nhưng trúng thầu với lợi nhuận rất cao.  Thêm một yếu tố nữa là rủi ro khi khai thác những khu rửng rậm vì đó có thể là nơi trú quân của bộ đội quân giải phóng.  Sau khi trúng thầu xong, tôi cho người cưa hạ cây. Đốn xong, tôi trả tiền cho lính Sài Gòn tổ chức trận càn vào kéo gỗ ra khỏi rừng."

Ông Hàm cho biết, trong đợt cải tạo tư sản sau 1975, con rể của ông bị tù vì phạm tội phá rừng nơi trú quân của bộ đội. Rất may, người này mang quốc tịch Pháp nên được chính phủ Pháp can thiệp và cho di cư sang Pháp."

2. Gây chú ý để bán hàng -chuyện khởi nghiệp của ông Võ Song.
Khác với ông Hàm, ông Song mồ côi cha mẹ rất sớm. Cũng may là cha làm thầy giáo nên ông được học vỡ lòng khi còn nhỏ.  Lớn lên ông học nghề đẽo guốc.  Ở miền Trung, guốc làm bằng thân cây mứt.  Đây là một loại cây thân gỗ màu trắng, chắc nhưng khá nhẹ nên được trồng lấy gỗ làm guốc mộc.
Nghe đồn ở Đà Lạt làm ăn khá dễ dàng, ông tìm cách tìm vào kiếm cách làm ăn.  Đến nơi mới vỡ lẽ ra rằng Đà Lạt là xứ lạnh, đường đất bazan dẽo dính nên không đi guốc không thích hợp. Vì vậy, ông chuyển sang nghề khâu vá sửa giày.

Nghề giày không mang lại thu nhập cao.  Ngồi bên lề đường giá lạnh, nhìn sang bên kia đường, thấy cửa hàng vật liệu xây dựng người vào ra tấp nập, ông tự nghĩ, "Sao mình không thử nghề này?"  Ông quyết định tìm đến hai người bà con trong họ khá thành đạt để vay vốn mở cửa hàng. 

Cửa hàng vật liệu xây dựng Tân Lập mở ra cả tháng trời chẳng ai đến mua. Lòng như lửa đốt vì vốn vay phải đến ngày trả lãi.  Bỗng dưng ông nghĩ ra một ý định táo bạo.  Gom hết lưỡi cưa đặt ở vị trí cao khoảng hai mét.  Vào lúc cửa hàng vật liệu bên kia đường người dân tộc thiểu số mua bán tấp nập, ông cho người xô đổ kệ chứa đầy lưỡi cưa.  Ầm! Lưỡi cưa văng tung tóe. Mọi người quay lại nhìn vì hiếu kỳ, người đi đường xúm lại nhặt giúp, một vài người hỏi mua.  Ông kín đáo bán với giá thấp chút xíu so với đối thủ cạnh tranh.

Vài tuần sau, khách mua vật dụng chủ yếu là người dân tộc thiểu số quay lại, cửa hàng bắt đầu có khách cho đến khi ông trở nên giàu có nhiều năm sau đó.

What is your resolution on the new year 2011?

HAPPY NEW YEAR!

The new year 2011 has just come with a common question, "What is your resolution for the new year?" 

First of all, I hope that I will spend more time on my blog. 

Writing is a way of learning. Writing is also a tool that sharpens our observational skills. Our ancestors left us a treasure of wisdom thanks to their interaction with the society. Besides, many scientific creations, that bring us today with a modern life, also come from inventors' observations.

Second, I must come back colleges to be an adjunct lecturer.

Teaching is influencing others.  By telling young students stories about our comparative country position, I hope that they would work towards a dragon flying Vietnam.  Besides, knowledge is power. I want to show this rule to young and desired to learn people.

Last but not least, to be a good citizen, good business executive and great dad, I must make myself prosperity in an ethical manner.

I hope 2011 will be a successful year of my life.

Bay lên Mekong

Bay ra Tuy Hòa trên chiếc phi cơ ATR72 cánh quạt trong thời tiết giá lạnh cùng gió mạnh khiến bạn đồng hành của tôi lo lắng. Ông cho biết đã thoát chết một lần trong chuyến  bay cùng hiệu từ thành phố Hồ Chí Minh đi Pnompenh năm nào, vì bị nhỡ chuyến bay do quá chén đêm trước đó.

Máy bay rời đường băng cất cánh, cô tiếp viên hàng không bật ghế, ngồi chắn giữa khoang lái và khoang hành khách gây cho tôi sự chú ý.  Trẻ như những tiếp viên thường gặp trên máy bay của Việt Nam Airlines, nhưng cô có sự khác biệt đó là dáng vẻ chất phác với khuôn mặt được trang điểm hơi vụng về hoặc có lẻ phải thực hiện theo yêu cầu của công ty.

"Em quê Cái Bè, Tiền Giang."  Nghe câu trả lời của cô ấy khiến tôi vừa ngạc nhiên vừa cảm động.  Nếu bạn biết chuyện nguyên Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, Kofi Annan đã sửng sốt như thế nào khi biết rằng người phi công điều khiển chuyến bay xuyên đại lục châu Phi của ông là một người da đen. Tôi không nghĩ mình có cảm xúc mạnh như thế, nhưng lòng mừng thầm, vì cô ấy là minh chứng sống cho những gì tôi đang kỳ vọng về lớp trẻ ở vùng đất chín rồng này.

Trong một lần trao đổi với doanh nhân đồng bằng Sông Cửu Long ở Cần Thơ nhân Ngày Doanh Nhân, tôi đã nhấn mạnh đến vai trò giáo dục trong việc tìm cách chuyển đổi cơ cấu kinh tế của các tỉnh trong vùng. Ai cũng biết, là vựa lúa gạo và nông thủy sản của cả nước và đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo đứng đầu trên thế giới, người dân vùng này vẫn đang có trình độ văn hóa giáo dục thấp nhất so với cả nước. Người dân còn thiếu nước sạch, hạ tầng cầu, đường, cảng chưa đủ để phục vụ phát triển kinh tế. Phụ nữ vùng này phân tán khắp nơi do nhiều nguyên nhân, một số đi lấy chồng ngoại như là một giải pháp cải thiện kinh tế gia đình. 

Hôm  nay tôi đã gặp một cô gái trẻ "Miền Tây" bay trên bầu trời Việt. Năm tới, cảng hàng không quốc tế Cần Thơ đi vào khai thác sẽ chắp cánh cho em bay cao và xa hơn.  Dù là một tiếp viên hàng không khiêm  tốn,  hy vọng cũng đã nhóm lên. Con đường em đi sẽ mở ra cơ hội cho nhiều bạn gái trẻ khác, những người chọn cách cùng quê hương cưỡi rồng bay lên bằng con đường học vấn.

Đường mòn Hồ Chí Minh ở Mỹ và Vạn Lý Trường Thành Trung Quốc ở Việt Nam

Nhiều năm rồi tôi mới trở lại thăm Đà Lạt.  Thành phố có những bước phát triển rõ rệt về mặt kinh tế.  Nhà cửa của cư dân được phủ lên những gam màu tươi sáng.  Đường sá sạch, mới và giao thông có vẻ thông thoáng hơn.  Các khu phố quanh thành phố có nhiều trại trồng rau và hoa theo công nghệ mới.  Chưa có dịp xem các thành tích phát triển kinh tế của Đà Lạt, nhưng tôi tin chắc rằng từ quan sát thực tế, có vẻ du lịch và nông nghiệp đang vươn lên thành thế mạnh dẫn đầu của Đà Lạt.

Viếng Đồi Mộng Mơ khiến tôi giật mình về tính bền vững của tương lai phát triển của kinh tế du lịch của Đà Lạt.  Khu "Đồi Mộng Mơ" của Đà Lạt có vẻ không tận dụng được cảnh sắc xinh tươi của thiên nhiên để làm du lịch văn hóa.  Thay vào đó là một căn nhà cổ được mua từ miền Trung chuyển vào lắp dựng trở lại. Có lẽ những chủ nhân của Đồi Mộng Mơ chưa hiểu văn hóa nhà vườn ở Huế hoặc của Việt Nam nói chung. Căn nhà của người Việt chúng ta sẽ vô hồn nếu nó không gắn với một mảnh vườn hoặc chí ít là một đám rau thơm, vài cây ớt, sả cạnh nhà. Đằng sau khu nhà là một "Vạn Lý Trường Thành" thu nhỏ chạy vòng quanh khu du lịch với các tượng lính gác, voi, ngựa Trung Hoa.  Nhà hát ca nhạc dân tộc miền núi dựng bên triền đồi với nhạc cụ hiện đại đàn organ điện và guitar.  Không hiểu tên "Mộng Mơ" có ý nghĩa gì. 

Không khí trong lành, khí trời se lạnh, màu sắc tươi thắm của hoa Đà Lạt khiến tôi chợt nhớ lại cảnh vật ở Đại học Colorado ở thành phố Boulder, bang Colorado, Mỹ. Nơi đó tôi đã bất ngờ khám phá "Đường mòn Hồ Chí Minh" do thầy trò trường đại học Colorado xây dựng. Con đường hẹp chỉ dành cho một hai người đi chuyển, chạy dọc theo con suối nhỏ uốn lượn quanh co trong khuôn viên thành phố đại học xinh đẹp. 

Tôi nhớ lại, bạn S, người Hà Nội, vừa đi vừa lẩm bẩm, tự trách mình vì đã hiểu sai tinh thần cầu tiến và yêu hòa bình của đại bộ phận người dân Mỹ trong cuộc chiến tranh Việt Nam. Quả vậy, với cha là một vị tướng lỗi lạc, nhưng thế hệ trẻ của anh ấy chưa được trải bước trên con đường mòn lịch sử này trong chiến tranh. Khi phát hiện ra bảng tên, "Đường mòn Hồ Chí Minh" trong khuôn viên đại học của quốc gia đã một thời là "kẻ thù" khiến anh ấy ngạc nhiên và hết lòng kính trọng.

Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc nổi tiếng khắp thế giới, khách du lịch có thể đến đó để chiêm ngưỡng.  Tuy nhiên, đến Việt Nam, mỗi người đều kỳ vọng thấy được những gì thể hiện lịch sử văn hóa của đất nước này.  Với những gì quan sát tôi đang lo cho tương lai phát triển bền vững của du lịch Đà Lạt.  Giá như con đường quanh co trong khu du lịch "Đồi Mộng Mơ" này được đặt tên là "Đường mòn Hồ Chí Minh" thì thật thú vị xiết bao!

National Geographic: Nha Trang, Vietnam, "overdevelopment without a watchful eye"

Locals gather on an overcrowded beach in Nha Trang, Vietnam, where "overdevelopment without a watchful eye" has plummeted the region to the bottom of this year's "Destinations Rated" scorecard, an annual ratings list compiled by the National Geographic Society's Center for Sustainable Destinations.

To create the ratings, the center convened an independent panel of 340 experts in fields from historic preservation and sustainable tourism to travel writing and archaeology. The panel was asked to score 99 coastal hot spots around the world, using categories such as "top rated," "doing well," "in the balance," "facing trouble," and "bottom rated." (See pictures of 2009's best and worst destinations.)

As in previous years, the panel based its decisions on six criteria: environmental and ecological quality, social and cultural integrity, condition of historic buildings and archaeological sites, aesthetic appeal, quality of tourism management, and outlook for the future. (Read more about the survey method.) The results appear in the November/December 2010 issue of National Geographic Traveler magazine. (Both National Geographic News and Traveler are part of the National Geographic Society.)

In Nha Trang, the resort town is "fast becoming ruined by rampant commercial development," one anonymous panelist noted. "The once nice beaches are packed with hotels and bars. I would not return."

Published November 12, 2010

Here is my observation "Nha Trang the day I come back" posted in 2007 on my blog:

"Nếu bạn đã từng sống nhiều năm ở Nha Trang và cùng tôi đi dọc các đường phố của nó hôm nay, ắt bạn cũng sẽ nhận ra thêm một điều nữa là con người và cảnh quan Nha Trang của chị Liên ngày xưa giờ đây không còn nữa. 

Sáng nay, khi đi ra biển Nha Trang để tìm lại thói quen đi bộ thể dục trước đây của mình, tôi đã nhận ra thêm vài lí do vì sao chị Liên không muốn ở lại thành phố này: Nha Trang của chị Liên mất mát nhiều quá! Những hàng cây xa cừ cổ thụ, như đoạn đường trước trường Võ Tánh cũ, nay là trường phổ thông cấp 3 Lý Tự Trọng, đã biến mất, thay bằng những dãy phố bê tông phô diễn sự giàu có vô hồn. 

Tôi còn nhớ, lúc mới ra trường, về Nha Trang công tác, tôi thậm chí không có một chiếc xe đạp để đi làm. Sau này, anh Thọ để lại với giá hữu nghị cho tôi một chiếc xe đạp mini, với lý do để các ông anh khỏi chở tôi theo trên những chiếc xe đạp cà tàng mỗi lần đi nhậu lai rai bên Hà Ra, Xóm Bóng hay xa hơn, Cầu Đá, Mã Vòng. Khi biết tôi có chiếc xe mini ấy, chị Liên đã hoan hỉ đạp xe cùng tôi đi khắp những con đường tuyệt đẹp, xanh mát của Nha Trang. 

Những con đường như thế giờ chỉ còn trong kỷ niệm."

Từ Ai Cập nghĩ về Việt Nam

Chuyến đi thăm thủ đô Cairo và Khu nghỉ dưỡng Domina Coral Bay ở Sharm El Sheik, Ai Cập quả là một sự kỳ diệu của cuộc sống dành cho cá nhân tôi.

Là một người thích học hỏi, tôi coi chuyến đi này là một chuyến du học ngắn hạn về điều hành và quản trị khu nghỉ dưỡng cao cấp. Chuyến đi này còn giúp tôi "mở trí" thấy được người thật, việc thật, tận mắt chứng kiến cách phát triển khu nghỉ dưỡng cao cấp trên thực tế diễn ra như thế nào. Tôi nhận ra một thực tế đầy mỉa mai trong xã hội loài người, chúng ta đôi khi là nạn nhân của sự thành công của chính mình. Chẳng hạn, khu nghỉ dưỡng và khách sạn Domina đã bị bao vây ba phía, trừ mặt biển, sau 20 năm hoạt động. Giá phòng của Domina từ khoảng 1000 euro/phòng những năm đầu tiên đã bị kéo xuống 300-400 euro/phòng hiện nay do cạnh tranh.

Sự kỳ diệu thứ đến là được tham quan Phức hợp Kim Tự Tháp ở Giza và Bảo tàng Ai Cập ở thủ đô Cairo. Ở Giza, tôi đã may mắn xem câu chuyện lịch sử Kim Tự Tháp kể bằng ánh sáng lazer vào ban đêm và được chui vào hầm mộ của một Kim Tự Tháp và tham quan tượng nhân sư, đầu người mình sư tử Sprinx vào ban ngày. Tất cả vật liệu xây dựng các công trình của Kim Tự Tháp đều xây bằng đá hoa. Riêng Kim Tự Tháp của vị vua thứ ba, phần đáy được xây bằng đá granit màu đỏ. Các tảng đá có chiều ngang dài hơn một sải tay và cao đến 3-4 mét được cắt xẻ vuông vức, sắc cạnh cho dù đã mấy ngàn năm qua. Thật thán phục khả năng ứng dụng tính toán số học và hình học của người Ai Cập cổ đại trong xác định tọa độ công trình xây dựng. Chẳng hạn, 4 mặt và các góc của Kim Tự Tháp đại diện cho 4 phương, 8 hướng. Tim của xác ướp nhà vua đặt trong hầm mộ được chỉnh sao cho đúng vào tâm của mặt đáy hình vuông và trọng tâm của Kim Tự Tháp tính từ đỉnh. Tòa tháp thứ nhất của vua cha Khufu cao khoảng 145 mét. Các đỉnh tháp của hai đời vua kế tiếp, tức là đời con và cháu, có độ cao lệch nhau đúng 1 mét.

Do không có nhiều thời gian để thăm hết Bảo tàng Ai Cập, người hướng dẫn và cũng là một nhà Ai Cập học đưa chúng tôi đến thăm các mẫu vật khai quật được trong hầm mộ vua Tutankhamun. Theo người hướng dẫn này, các đời sau của vua Ai Cập không tiếp tục xây Kim Tự Tháp mà trái lại họ cho xây các nhà mồ bí mật ẩn trong núi đá để ngăn chặn nạn trộm cắp. Xác ướp của vua Tut và khoảng 5000 cổ vật bằng đá, bằng vàng và ngọc, được chế tác hết sức tỉ mỉ và đầy sáng tạo. Việc khai quật hầm mộ được bảo tồn hoàn chỉnh nhất của ông đã giúp loài người ngày nay hiểu biết sâu hơn về nền văn minh Ai Cập cổ đại. Chẳng hạn, xác ướp của nhà vua quyét qua máy cộng hưởng từ trường của Mỹ đã giúp xác định nguyên nhân cái chết của vì vua trẻ. Ông đã bị thương (không rõ do chiến đấu hay lúc đi săn) và đã mất do bị nhiễm trùng.

Trước công trình Kim Tự Tháp vĩ đại và các mẫu vật tinh xảo của vua Ai Cập cổ đại, tôi thầm nghĩ, ngày nay con người vẫn chưa giải quyết trọn vẹn câu hỏi, sau khi chết sẽ con người sẽ về đâu. Niềm tin vào sự sống lại về sau đã dẫn dắt người Ai Cập cổ đại làm nên những công trình kỹ, mỹ thuật tuyệt vời. Tôi cũng nhận ra một điều rằng ngày nay, mặc dù chúng ta có các công cụ thiết bị hiện đại phục vụ cho cuộc sống hàng ngày, nhưng cách giải các bài toán số học và hình học căn bản vẫn không hơn gì cách đây hàng ngàn năm. Suy nghĩ sáng tạo và cảm nhận cái đẹp của loài người thời nay cũng không hơn gì người xưa từ mấy ngàn năm lịch sử.

Nền văn minh Ai Cập đến sớm nhưng con cháu họ ngày nay vẫn chưa làm gì cho xúng đáng để tự hào. Ai Cập vẫn là nước đang phát triển. Từ quan sát chiều cao của ba tòa Kim Tự Tháp, tôi phát hiện ra người Ai Cập cổ đặt ra một ẩn dụ đáng ngại cho sự phát triển của xã hội: con phải thấp hơn cha. Quan sát chiều cao của các khu phố quanh các đền thờ Hồi giáo tôi cũng có một nhận xét tương tự.

Nghĩ về đất nước chúng ta. Tổ tiên của chúng ta dù không để lại gia tài lớn lao gì cho hậu thế nhưng câu truyền miệng, "Con hơn cha, nhà có phúc." luôn giúp chúng ta nỗ lực phấn đấu, xây dựng cuộc sống hướng về tương lai để mỗi người, mỗi gia đình và đất nước một ngày mỗi tươi đẹp hơn. Thật đáng mừng khi nhận ra được chân lý này.

Võ đắc Khôi

Mời bạn xem thư viện ảnh của hầm mộ vua Tutankhamun:  http://www.touregypt.net/museum/tuta.htm

Một vài hình ảnh của chuyến đi: http://www.facebook.com/home.php?#!/vodaco

Lợi thế du lịch nghỉ dưỡng ở Phú Yên, Khánh Hòa đang giảm

Nhiều năm rồi tôi mới có cơ hội trở về vùng duyên hải hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa.  So với sự trong lành của môi trường nhiều năm trước đây, hoạt động nuôi trồng và đánh bắt hải sản, phát triển công nghiệp đang phá họai nghiêm trọng lợi thế du lịch của vùng này.

Sự thay đổi sâu sắc nhất có thể nhận thấy ở Vịnh Đầm Môn. Cảng Đầm Môn đang xây dựng, mặt nước loáng dầu do tàu thuyền hoạt động nhiều trong vịnh.

Ở Tuy Hòa, Đầm Ô Loan ngày càng ô nhiễm nặng do hoạt động nuôi trồng quanh bờ.  Mầu nước trong đầm chuyền sang màu lục khác với màu xanh trong của nước biển chỉ cách vùng bờ đầm vài trăm mét.  Mật độ đi lại của thuyền đánh cá, tàu vận tải qua vùng này cũng góp phần gây ô nhiễm.

Vịnh Vũng Rô trở thành ngư trường nuôi cá mú, tôm đã lấy mất cơ hội phát triển du lịch (xem ảnh).



Đi suốt chiều dài mấy trăm cây số, toàn vùng duy nhất chỉ có một resort sinh thái đúng nghĩa là Ninh Vân Bay ở Khánh Hòa.



Thiên đường du lịch

25-29 tháng 9, tôi cùng Kiến trúc sư Luigi Tamini của Ernesto Preatoni lên núi xuống biển ở hai tỉnh Phú Yên và Khánh Hòa để tìm ra một địa điểm có thể tạo dựng nên một thiên đường du lịch sinh thái ở Việt Nam. Dưới đây là một số hình ảnh giới thiệu cùng bạn bè.

Biển lặng (Ảnh Gino)

Đôi thuyền (ảnh Gino)

Đèn biển (Ảnh Gino)

Thuyền đánh cá

Nhà thờ Mằng Lăng

Núi Chóp Chài

Câu cá

Đường làng

Ninh Vân Bay - Khánh Hòa

Một ngày với "Bố" Ernesto Preatoni

Chúng tôi đón "Bố Già" tại phía Bắc cầu Ngân Sơn, Huyện Tuy An, Phú Yên. Bố nghỉ qua đêm ở Life Resort, Quy Nhơn.  Nhân viên của Bố chê resort đó chỉ đáng hai sao.  Tôi đã không trở lại đấy từ lâu lắm.  Những lần trước đó tôi đều có ấn tượng tốt về resort này, đặc biệt là thiên nhiên kỳ vĩ của vùng đất nơi sinh ra nhà thơ Hàn Mặc Tử.

Chúng tôi qua cầu Lò Gốm, nơi tôi đã khảo sát nền móng gần hai tháng vào khoảng năm 1983. Chiếc cầu mới đang xây dỡ dang. Tôi giới thiệu Bố và đoàn công tác đến nhà thờ Mằng Lăng, nơi cất giữ cuốn sách Việt Ngữ đầu tiên do Giám mục Alexandre Rhodes in ở Rome năm 1642. Mằng Lăng cũng là nơi cất giữ tóc của vị thánh tử đạo đầu tiên của Việt Nam người Phú Yên, Andre.

Chúng tôi thăm Ghềnh Đá Đĩa, một thắng cảnh đá phún trào núi lửa dạng cột, hình ngũ giác duy nhất chỉ có hai nơi trên thế giới: ở Phú Yên và ở Bắc Ireland. Maso, Chủ tịch Hội Thương mại Ý nhận xét, vùng đất Tuy An giống quê hương của ông bên Ý.

"Bố Già" - người đeo kính ở phía sau  

Bố vừa ăn hải sản vừa chất vấn về quyết định đầu tư của Công ty HBC ở Phú Yên.  Bố nói xẳng giọng, kẻ cả như kiểu Giáo sư trường Chicago Business School nhận xét về học trò của ông và cũng là thầy tôi, Bill Christie ở Owen Vanderbilt.  Tôi chấp nhận đẳng cấp của Bố.  Chúng tôi chỉ là những gã chân quê tập tành vào nghề BĐS so với kinh nghiệm phát triển bất động sản quốc tế của Bố.

Bố vào UBND Tỉnh Phú Yên, đến ngồi trên chiếc ghế dành cho thượng khách. Bố mặc quần jean, áo thun, chỉ phát biểu một câu ngắn gọn rằng hai chục cây số dọc vùng biển Tuy An, nếu chỉ giao cho một mình Bố thì Bố mới yên tâm đầu tư.  Bố cho biết, Khu Resort Coral Bay của Bố bên Ai Cập vẫn được bảo tồn nguyên vẹn vì do Bố quản lý.  Những nhà đầu tư ăn theo xung quanh resort của Bố đã phá hỏng môi trường biển.  Tôi biết Bố nói thật, nói là làm.

Phải chăng đây là cơ may của tôi, của Hòa Bình, của Phú Yên và của Việt Nam khi Bố quyết định đầu tư vào đây?  Những gì Bố đã làm ở Coral Bay, Ai Cập khiến tôi linh cảm rằng Bố sẽ làm như thế ở Tuy An khi có cơ hội đầu tư.

Centre found training thousands of MBA’s illegally

September 8, 2010 about In depth, Reports

There’s a joint training program that’s not appraised or authorized by Vietnam’s Ministry of Education and Training.

The southern office of the Centre for International Training Cooperation in HCM City

The Vietnamese partner is the Centre for International Training Cooperation (CIEC), which was established under the umbrella of the prestigious, semi-official Vietnam Study Encouragement Society (Hội Khuyến Học). The American partner is ‘Columbia Southern University’ (CSU), a for-profit distance learning institution.

CSU – what is it?

Googling reveals that CSU was established in 1993 in the US to provide online training to people who want to earn degrees but cannot take time to study at schools. CSU claims to have a current enrollment of 23,000 students and to have developed “since 2004, Learning Partnerships with hundreds of companies, cities, and police and fire organizations around the world.” It also says that it is approved to provide training at US Department of Defense expense, and that about half of its students were previously in the American armed forces.

It appears that in contrast to some foreign training institutions exposed recently by the Vietnamese press, CSU is not a total fraud. However, according to College Board, a university entrance testing organization in the US, CSU has not been recognized by any prestigious accreditation organizations in the US. Only the ‘Distance Education and Training Council (DETC)’ recognizes CSU as a distance training establishment.

In principle, people who want to study in the US for a Master of Business Administration (MBA) degree ought to score at least 600 points on the Test of English as a Foreign Language (TOEFL), have two years’ experience, get good scores on the GMAT (Graduated Management Admission Test), and have letters of recommendation from their undergraduate university professors.

CSU’s standards are considerably lower. Learners just need to have a TOEFL score of 530 or score 6.0 on the IELTS. The requirements for following the MBA training course at CSU are easier than the requirements set by an average traditional university in the US.

Although the study can help improve knowledge of learners, the degrees and certificates provided by such online training schools do not have much value. However, as will be seen, CSU had ideal conditions in Vietnam to develop its training programme.

CITC’s Role. Not revealing his identity, a Tien Phong reporter approached a representative of the Centre for International Training Cooperation (CITC), saying he wanted to register for the CSU master’s programme. Nguyen Ngoc Nha Truc of CITC told the reporter-learner that if learners cannot meet the English skills requirements, they can take a supplementary English class organized by CITC which would last three weeks and cost 1.5 million dong. After participating in that course, Truc said, the learners will be capable of joining the regular training programme.

The CSU training programme is not listed among the 121 foreign training programmes that the Ministry of Education and Training allows to operate in Vietnam.

The courses are lucrative as well as illegal

CITC says the legal basis that allows it to carry out the joint training programme is Dispatch No 8621 (September 27, 2002) of the Ministry of Education and Training.

However, Tien Phong learned that in the document, the Ministry only authorized the centre to “provide consultancy, introduce and provide information to Vietnamese learners about online training programmes of prestigious domestic and international training establishments.”

This time identifying themselves as reporters, Tien Phong staff contacted CITC’s southern office at 7 Nguyen Binh Khiem Street in HCM City. Nguyen Ba Dat, an official there, said the office only introduces training programmes and provides enrolment information to learners.

However, the incognito reporter who met Nguyen Ngoc Nha Truc, got quite different information from the centre. Learners have to enroll with CITC and pay tuition directly to the centre. Tuition for the MBA programme is $8230, which does not include the cost of textbooks, $600.

Tien Phong reports that since 2002, CITC has organized 20 training courses in both the north and south of the country for a total of 2000 learners, many of whom were staff of State agencies.

Source: Tien phong

Chuyện của Hùng

Hùng ra đi đột ngột tuần rồi.  Hùng và tôi nhận học bổng Fulbright sang Mỹ du học vào năm 1994.  Tuy vậy, chúng tôi chỉ gặp nhau sau khi tốt nghiệp về nước.  Năm 1999 tôi gia nhập TLSQ Mỹ, Hùng công tác ở Trung tâm Thông tin Tư liệu và Trung tâm Học liệu Đại học Đà Nẵng.  Từ đó đến tháng Sáu năm 2010, Hùng và tôi vừa là bạn vửa là đối tác.

Điểm tương đồng của chúng tôi khi làm việc với nhau là nỗ lực thực hiện những gì mình đã được học và được đối xử khi còn trong các trường đại học ở Mỹ.  Tâm thế đó khiến Hùng trở thành một nhà quản lý luôn coi trọng tri thức của nhân viên và đề cao tinh thần phục vụ trong hoạt động thư viện. Sau hơn mười năm công tác, Trung tâm Tư liệu Đại học Đà Nẵng trở thành một điểm tham quan học hỏi của ngành thư viện trong cả nước. Thư viện có kho sách mở (open stack) và ứng dụng phần mềm quản lý sách có lẽ được áp dụng khá sớm tại Trung tâm của Hùng so với nhiều trường đại học trên cả nước.  Điều đáng nói là, nhờ có sự giúp đỡ cuả Hùng và lãnh đạo ĐH Đà Nẵng, duy nhất ở Trung tâm  của Hùng tồn tại Góc Nghiên cứu Việt Nam - Hoa Kỳ.

Góc nước Mỹ (American Corner) được tôi giới thiệu và Hùng đổi tên thành Góc Thư viện Hoa Kỳ.  Sau khi bị "phát hiện", phải thuận theo Bộ Văn hóa, rồi được đổi tên thành Góc Nghiên cứu Việt Nam - Hoa Kỳ. Nếu Hùng và tôi không có những lãnh đạo dám chịu rủi ro như Hiệu trưởng Phan Quang Xưng, Tham tán Văn hóa Robert Ogburn và TLS Emy Yamauchi, chúng tôi  cũng chẳng làm được gì trong bối cảnh ngoại giao hai nước Việt Mỹ còn ở trong giai đoạn chưa thật sự thân thiện.

Đại học Đà Nẵng và quê hương nơi Hùng sinh ra và lớn lên thật có duyên nợ với Hùng nhiều lắm.  Với tấm bằng thạc sĩ về quản lý công nghệ, Hùng xếp lại để học thêm thạc sĩ thư viện.  Học xong, được đề bạt giám đốc không bao lâu thì mất. Hùng ra đi là một mất mát lớn cho những người thân và bạn bè ở lại.  Bản thân anh đã hy sinh cho họ thật nhiều.  Giờ đây anh không còn gì để cho nữa ngoài xác thân gửi lại trong lòng đất mẹ bao dung.  

Diễn văn của Steve Jobs người sáng lập Cty Máy tính Apple

Tôi rất vinh dự được có mặt tại lễ phát bằng tốt nghiệp của các bạn ngày hôm nay tại một trường đại học danh giá bậc nhất thế giới.

 

Tôi chưa bao giờ có bằng tốt nghiệp đại học. Nói một cách trung thực nhất thì thực ra, tôi chưa bao giờ học đại học.

 

Ngày hôm nay, tôi muốn kể cho các bạn nghe ba câu chuyện đã từng xẩy ra trong cuộc đời tôi. Chỉ như vậy thôi, không có gì to lớn, chỉ đơn giản là ba câu chuyện.

 

Câu chuyện thứ nhất là về việc kết nối những dấu chấm (Connecting the dots – nối những dấu chấm từ hàng vạn cái chấm hỗn độn - để thấy con đường mình sẽ phải đi)

 

Tôi đã bỏ học chỉ sau sáu tháng theo học trường cao đẳng Reed, tôi lưu lại đó tạm thời trong vòng 18 tháng nữa trước khi tôi chính thức rời trường Reed. Tại sao tôi lại bỏ học?

 

Tôi đã bắt đầu điều đó khi tôi mới được sinh ra. Mẹ ruột của tôi là một nữ sinh viên trẻ, độc thân và bà đã quyết định cho tôi đi làm con nuôi. Bà thực sự muốn tôi được làm con nuôi của những người đã tốt nghiệp đại học. Vì thế, tất cả mọi chuyện đã được sắp đặt để tôi trở thành con nuôi của một cặp vợ chồng luật sư.

 

Tuy nhiên, tất cả chuyện đó đã bị thay đổi ở phút cuối cùng khi tôi vừa cất tiếng khóc chào đời, họ đã đổi ý và muốn nhận một đứa bé gái làm con nuôi chứ không phải tôi.

 

Chính vì thế, bố mẹ nuôi của tôi hiện giờ đã nhận được một cú điện thoại vào lúc nửa đêm hỏi có muốn nhận tôi, một đứa bé trai được sinh ra không mong đợi, làm con nuôi hay không. Bố mẹ tôi đã trả lời rằng tất nhiên rồi. Tuy nhiên, sau đó, mẹ ruột của tôi biết được mẹ nuôi tương lai của tôi chưa tốt nghiệp đại học và bố nuôi của tôi chưa tốt nghiệp trung học, bà đã từ chối ký vào giấy tờ giao nhận con nuôi. Một vài tháng sau bà mới đồng ý khi bố mẹ nuôi của tôi hứa sẽ cho tôi đi học đại học.

 

17 năm sau, tôi cũng vào đại học, nhưng tôi đã rất ngây thơ khi chọn một trường đại học danh giá ngang hàng với Stanford. Tất cả tiền tiết kiệm của bố mẹ tôi đã phải dành để đóng học phí cho tôi.

 

Sau sáu tháng, tôi chẳng thấy được ích lợi gì của việc học đại học. Tôi chẳng có một câu trả lời nào về việc tôi sẽ làm gì với cuộc đời của mình và cũng chẳng tin rằng trường đại học có thể giúp tôi trả lời câu hỏi đó. Tôi đã tiêu tất cả tiền tiết kiệm của bố mẹ tôi dành dụm phòng khi về hưu vào trường đại học.

 

Vì vậy tôi đã quyết định bỏ học và tin tưởng rằng rồi mọi chuyện cũng sẽ tốt đẹp thôi. Tại thời điểm đó, mọi việc dường như có vẻ rất khó khăn nhưng khi nhìn lại, tôi lại thấy rằng đó là một quyết định đúng đắn nhất của tôi. Giây phút mà tôi bỏ học, tôi đã từ bỏ những môn học mà tôi không hề thích, thay vào đó, tôi bắt đầu tìm hiểu những môn học khác có vẻ như thú vị hơn rất nhiều.

 

Mọi chuyện không diễn ra nhẹ nhàng một chút nào. Tôi không có phòng trọ vì thế, tôi phải ngủ nhờ dưới sàn nhà trong phòng trọ của các bạn tôi. Tôi kiếm tiền mua đồ ăn bằng 5$ tiền công trả lại các chai Coca-cola và mối tuần tôi đi bộ 7 dặm qua phía bên kia thành phố để có được một bữa ăn ngon ở trại Hare Krishna. Tôi rất thích những món ăn ở đó.

 

Sau này, tôi mới biết được rằng những gì mà tôi đã phải trải qua khi cố gắng theo đuổi niềm đam mê của mình là vô giá. Tôi sẽ lấy một ví dụ cho các bạn:

 

Có lẽ ở thời điểm đó, trường Reed là trường duy nhất của cả nước giới thiệu nghệ thuật viết chữ đẹp. Ở tất các các khu học xá, tất cả các poster, tiêu đề của tất cả các tranh vẽ đều được viết tay rất đẹp.

 

Vì tôi đã thôi học và không phải tham gia vào những khóa học bắt buộc thông thường nên tôi đã quyết định tham gia khóa học nghệ thuật viết chữ đẹp. Tôi học cách viết các chữ có nét ở chân, những biến đổi về khoảng cách giữa các nét chữ, học cách trình bầy một bản in lớn sao cho đẹp. Tôi nhận thấy rằng đây là một môn học mang tính nghệ thuật, lịch sử và đẹp một cách tinh vi mà khoa học không thể làm được.

 

Những thứ đó dường như chẳng có ý nghĩa thực tế gì cho cuộc sống của tôi. Tuy nhiên, 10 năm sau này, khi chúng tôi đang thiết kế thế hệ đầu tiền của máy tính Machintosh, tất cả những điều đó dường như lại trở lại với tôi và chúng tôi đã thiết kế để cài đặt tất cả những mẫu chữ đó vào máy tính, Machintosh là máy tính đầu tiên có những mẫu chữ nghệ thuật rất đẹp. Nếu như tôi không tham gia vào khóa học đó ở trường thì Mac sẽ chẳng bao giờ có nhiều phông chữ như vậy.

 

Kể từ khi Windows copy những mẫu chữ đó của Mac thì không có một máy tính cá nhân nào không có những phông chữ đó. Nếu tôi không bỏ học và không tham gia vào khóa học viết chữ đẹp thì tất cả các máy tính cá nhân bây giờ có thể chẳng có được chúng.

 

Tất nhiên là khi tôi đang ở trường đại học thì tôi không thể kết nối những điểm mốc đó khi nó còn đang ở tương lai phía trước. Nhưng 10 năm sau thì những điều đó rất, rất rõ ràng.

 

Một lần nữa tôi muốn nói với các bạn rằng, chúng ta không thể biết những điểm mốc có nối kết với nhau trong tương lai không, các bạn chỉ có thể biết những điều đó khi nhìn lại mà thôi. Vì thế, các bạn hãy tin tưởng
rằng, theo một cách nào nó, những điểm mốc sẽ nối kết với nhau trong tương lai của bạn.

 

Các bạn cũng cần phải tin vào một số thứ khác như: sự quyết tâm, vận mệnh, cuộc sống, nhân quả hoặc bất cứ cái gì. Phương pháp đó chưa bao giờ làm tôi thất vọng và nó đã tạo ra những thay đổi trong cuộc sống của tôi.

 

Câu chuyện thứ hai của tôi là về tình yêu và sự mất mát.

 

Tôi đã rất may mắn khi tôi đã muốn bắt đầu làm việc từ rất sớm. Woz và tôi đã bắt đầu những trang đầu tiên cho lịch sử của Apple trong gara của bố mẹ tôi khi tôi mới 20 tuổi.

Chúng tôi đã làm việc rất chăm chỉ để sau 10 năm, từ chỗ chỉ có 2 người, trong cái gara bé nhỏ, Apple đã phát triển thành một công ty trị giá 2 tỷ đô la Mỹ với hơn 4000 nhân viên. Một năm trước đây, chúng tôi vừa mới  sáng tạo đầu tiên của mình, máy tính Macintosh và tôi vừa mới bước sang tuổi 30. Sau đó, tôi bị sa thải.

 

Làm sao mà bạn lại có thể bị sa thải bởi một công ty mà bạn đã sáng lập ra nó ? Oh, khi mà Apple đã phát triển lớn hơn, tôi đã thuê một người mà tôi đánh giá là có khả năng cùng tôi lãnh đạo công ty. Khoảng một năm gì đó, tình hình có vẻ rất khả quan. Nhưng sau đó, quan điểm của chúng tôi về tương lai bắt đầu khác nhau, thậm chí chúng tôi còn trở nên bất hòa. Khi có mối bất hòa đó xẩy ra giữa chúng tôi, hội đồng quản trị đã đứng về phía anh ta, và tôi, ở tuổi 30, đã bị sa thải một cách rất rõ ràng. Những điều mà tôi theo đuổi trong suốt cuộc đời đã biến mất, chúng đã bị phá hủy.

 

Trong một vài tháng, tôi đã thực sự chẳng biết phải làm cái gì. Tôi cảm giác rằng mình đã làm cho những thế hệ đi trước tôi thất vọng và rằng tôi đã đánh rơi lá cờ khi nó đã được chuyền đến tay tôi. Tôi đã gặp David Packard và Bob Noyce, cố gắng xin lỗi cho việc cư xử không hay của mình.

 

Tôi đã thua một cách rõ ràng và thậm chí, tôi đã có ý định bỏ cuộc. Nhưng có một cái gì đó bắt đầu chậm chậm sáng lên trong tôi. Tôi vẫn rất yêu quý những gì tôi đã tạo ra. Sự việc xẩy ra ở Apple có thay đổi tình yêu đó một chút nhưng trong tôi, tình yêu ấy vẫn còn. Chính vì thế, tôi đã quyết định bắt đầu lại.

 

Ngay lúc đó tôi không nhận thấy, nhưng sau này, tôi mới biết rằng việc tôi bị Apple sa thải hóa ra lại là một việc tốt đẹp nhất trong cuộc đời tôi. Gánh nặng của sự thành công đã được thay thế bằng ánh sáng của sự bắt đầu mới tuy không có điều gì chắc chắn. Tôi đã để cho mình tự do bước vào một quãng đời đầy những sáng tạo của cuộc đời mình.

Trong khoảng 5 năm sau đó, tôi đã bắt đầu xây dựng công ty NeXT và một công ty khác tên là Pixar.

Tôi gặp và đã yêu một người phụ nữ tuyệt vời, chính là vợ tôi sau này.Pixar đã sáng tạo ra phim truyện hoạt hình máy tính đầu tiên trên thế giới, câu chuyện đồ chơi. Hiện tại, nó đã trở thành xưởng phim hoạt hình thành công nhất trên thế giới.

 

Một sự kiện thay đổi đáng ghi nhớ đã xẩy ra khi Apple mua NeXT, tôi trở lại Apple, những kỹ thuật mà NeXT đã phát triển trở thành nguồn sinh khí cho thời kỳ phục hồi của Apple.

 

Tôi và Laurene cũng có một gia đình hạnh phúc.

 

Tôi hoàn toàn tin tưởng rằng tất cả những điều đó sẽ chẳng bao giờ xẩy ra nếu tôi không bị Apple sa thải. Đó là một viên thuốc đắng nhưng tôi chắc bệnh nhân sẽ rất cần đến nó.

 

Đôi khi cuộc sống dường như muốn cố tình đánh ngã bạn. Nhưng hãy đừng mất lòng tin. Tôi biết chắc chắn rằng, điều duy nhất đã giúp tôi tiếp tục bước đi chính là tình yêu của tôi dành cho những gì tôi đã làm. Các bạn phải tìm ra được cái các bạn yêu quý.

 

Điều đó luôn đúng cho công việc và cho cả những người thân yêu của bạn. Công việc sẽ chiếm phấn lớn cuộc đời bạn và cách duy nhất để thành công một cách thực sự là hãy làm những việc mà bạn tin rằng đó là những việc tuyệt vời. Và cách để tạo ra những công việc tuyệt vời là bạn hãy yêu việc mình làm.

Nếu như các bạn chưa tìm thấy nó, hãy tiếp tục tìm kiếm. Đừng bỏ cuộc bởi vì bằng trái tim bạn, bạn sẽ biết khi bạn tìm thấy nó. Và cũng sẽ giống như bất kỳ một mối quan hệ nào, nó sẽ trở nên tốt dần lên khi năm
tháng qua đi. Vì vậy hãy cố gắng tìm kiếm cho đến khi nào bạn tìm ra được tình yêu của mình, đừng từ bỏ.

 

Câu chuyện thứ ba của tôi là về cái chết.

 

Khi tôi 17 tuổi, tôi đã đọc được một câu châm ngôn như sau: Nếu bạn sống mỗi ngày đều như ngày cuối cùng của cuộc đời mình, một ngày nào đó bạn sẽ hoàn toàn tin tưởng rằng bạn đã đúng. Câu châm ngôn đó đã để lại ấn tượng rất sâu trong tôi và kể từ đó, trong suốt 33 năm qua, tôi luôn nhìn vào gương mỗi buổi sáng và tự hỏi mình: nếu ngày hôm nay là ngày cuối cùng của cuộc đời tôi, tôi sẽ muốn làm gì và tôi chuẩn bị làm gì hôm nay?

 

Và nếu trong nhiều ngày, câu trả lời vẫn là “không” thì tôi biết, tôi cần phải thay đổi điều gì đó.

 

Suy nghĩ rằng mình sắp chết chính là điều quan trọng đã động viên tôi tạo ra cơ hội lớn cho cuộc đời mình. Bởi vì tất cả mọi điều từ sự kỳ vọng của mọi người vào bạn, tất cả mọi niềm tự hào cho đến nỗi sợ phải đổi mặt với sự xấu hổ hay thất bại, tất cả sẽ biến mất khi bạn phải đổi mặt với cái chết.

 

Khi đó, chỉ còn lại điều gì thực sự quan trọng.Ý nghĩ rằng chúng ta đang đối mặt với cái chết, khi chúng ta sắp chẳng còn gì nữa, là cách tốt nhất mà tôi biết để tránh khỏi việc chúng ta cảm thấy sợ hãi khi sắp đánh mất đi thứ gì đó. Chẳng có lý do gì để bạn không lắng nghe sự mách bảo của trái tim mình.

 

Khoảng một năm trước đây tôi đã bị chẩn đoán là bị ung thư. Tôi đã chụp cắt lớp lúc 7:30 sáng và trên phim hiện rõ ràng một khối u trong tuyến tụy. Thậm chí tôi chẳng biết tuyến tụy là cái gì. Các bác sỹ nói với tôi rằng đây là một dạng của ung thư và bệnh này không chữa được, rằng tôi nên chuẩn bị tinh thần mình sẽ chỉ sống được từ 3 đến 6 tháng nữa thôi.

 

Bác sỹ của tôi khuyên tôi về nhà và sắp xếp lại các công việc của mình, đó là cách họ nói khi khuyên bệnh nhân chuẩn bị cho cái chết.

 

Điều đó có nghĩa là hãy về và sử dụng mấy tháng còn lại để nói với các con bạn những gì mà bạn dự định sẽ nói với chúng trong khoảng mười năm tới. Điều đó cũng có nghĩa là hãy cố gắng kín đáo để gia đình bạn có thể chấp nhận điều này một cách dễ dàng hơn. Điều đó có nghĩa là bạn hãy nói lời vĩnh biệt.

 

Tất cả mọi ngày tôi đều sống với sự chẩn đoán đó. Sau đó, vào một buổi tối, tôi tiến hành kiểm tra sinh thiết, họ đút một cái ống qua cổ họng tôi, luồn sâu xuống dạ dày, sâu xuống ruột, ấn một cái kim vào tuyến tụy của tôi để lấy mẫu một số tế bào của khối u.

 

Khi đó, tôi rất bình thản, nhưng vợ tôi, người có mặt lúc đó đã kể với tôi rằng khi các bác sỹ phân tích những tế bào đó dưới kính hiển vi, họ đã reo lên khi phát hiện ra rằng đây là một trường hợp ung thư tuyến tụy hiếm hoi có thể chữa được bằng cách phẫu thuật. Tôi đã được phẫu thuật và bây giờ tôi đã khỏe lại.

 

Đó là cảm giác mà tôi đã có khi phải đối mặt với cái chết và tôi cũng hy vọng tôi sẽ còn cái cảm giác đó một vài thập kỹ nữa. Khi đã từng trải qua điều đó, tôi có thể nói với các bạn một cách chắn chắn hơn là chỉ đơn thuần nhắc đến cái chết như là một điều hữu ích nhưng chỉ hoàn toàn là một nội dung mang tính trí tuệ mà thôi.

 

Không ai muốn chết. Thâm chí những người muốn được lên thiên đàng cũng không muốn chết chỉ vì muốn được lên đó. Và cái chết là cái đích mà tất cả chúng ta đều phải đến, không ai trong chúng ta thoát khỏi nó. Và đó là cách mà nó phải diễn ra bởi lẽ cái chết chính là sáng tạo tuyệt vời nhất của cuộc sống. Đó chính là tác nhân thay đổi cuộc sống. Nó loại đi những người già để mở đường cho những người trẻ. Ngay lúc này, các bạn đang là những người trẻ tuổi, nhưng sẽ không lâu nữa, khi các bạn tốt nghiệp, rồi trở nên già đi, và sẽ bị loại bỏ.

 

Tôi xin lỗi vì có vẻ như tôi hơi xúc động nhưng điều đó là sự thật. Thời gian của các bạn là có hạn, vì thế đứng lãng phí để sống cho một cuộc đời ai đó. Đừng nhốt mình trong những tín điều nào đó, sống như vậy là sống bằng suy nghĩ của những người khác. Đừng để quan điểm của những người khác làm mờ nhạt đi quan điểm của chính bản thân bạn.

 

Điều quan trọng nhất là bạn hãy dũng cảm đi theo sự mách bảo của trái tim và trực giác của mình. Bằng cách nào đó, chúng biết rõ bạn thực sự muốn trở thành cái gì. Những điều khác chỉ là thứ yếu.

 

Khi tôi còn trẻ, có một cuốn sách kỳ lạ được xuất bản với cái tên Cẩm nang toàn thế giới, cuốn sách này giống như kinh thánh của thế hệ chúng tôi. Người sáng tạo ra cuốn sách này là Steward Brand, một nghiên cứu sinh ở Menlo Park , cách đây không xa. Anh ta đã tạo ra nó bằng cảm giác đầy tính thi sỹ của mình. Thời điểm đó là vào cuối thập kỷ 60, trước khi có máy tính cá nhân và máy tính sách tay. Tất cả cuốn sách được đánh bằng máy chữ, cắt bằng kéo và bằng máy ảnh. Nó giống như trang Google trên giấy vậy, 35
năm trước khi có trang Google. Nó thực sự mang tính duy tâm, được tạo ra từ những công cụ tinh xảo và những ý tưởng vĩ đại.

 

Steward và các đồng sự của ông đã xuất bản một số tập của Cẩm nang toàn thế giới và sau đó, họ xuất bản tập cuối cùng.

 

Thời gian đó vào khoảng giữa những năm 70 và tôi chỉ bằng tuổi các bạn bây giờ. Ở trang bìa sau của cuốn sách có in ảnh một con đường vùng nông thôn trong ánh bình minh, điều mà bạn có thể tìm thấy sự an bình nếu bạn là người ưa mạo hiểm. Bên dưới tấm ảnh có dòng chữ: “Hãy luôn khao khát. Hãy cứ dại khờ“

Đó là lời tạm biệt của họ khi kết thúc cuốn sách. “Hãy luôn khao khát. Hãy cứ dại khờ”. Và tôi luôn cầu chúc điều đó cho chính mình.

 

Ngày hôm nay, các bạn đã tốt nghiệp và chuẩn bị bước vào con đường mới, tôi cầu chúc điều đó cho các bạn.

 

Steve Jobs

Trí tuệ Harvard

Thật thú vị khi bạn có những người bạn đã tốt nghiệp trường kinh doanh Harvard.  Chỉ trong 30' thảo luận ba lựa chọn về phát triển nghề nghiệp trong tương lai của tôi, L đã cho ra một giải pháp thật bất ngờ và đầy thuyết phục. Tôi chấp nhận lựa chọn ấy.

Thế mới biết câu nói của người xưa, "Giàu vì bạn, sang vì vợ."  Tôi đã thấm thía chữ "giàu" này gần một tháng qua và nhận ra bản thân đã hiểu quá nông cạn về câu nói ấy. 

Thật ra, tổ tiên ta không chỉ đề cập đến giàu tiền bạc vì tiền bạc cho chính mỗi người làm ra. "Giàu vì bạn" ở đây ám chỉ khi ta sống tốt và hết mình vì bạn, họ sẽ hiểu và giúp cho ta các giải pháp, lời khuyên, cách ứng xử khi cần thiết giúp chúng ta có các lựa chọn sáng suốt khả dĩ gặt hái thành công trong cuộc sống tương lai.

Xin cảm ơn Lộc, Chung, Sơn, Mỹ... các bạn là những người bạn tốt.   

Triết lý làm quan

TRIẾT LÝ LÀM QUAN


Bên Tàu có hai quân sư nổi tiếng, ai đọc huyền sử Trung Quốc đều biết đó là Tôn Vũ và Khổng Minh. Hai quân sư có cách hành xử khác biệt.

Truyện Tam Quốc mô tả Lưu Bị phải ba lần đến mời, Khổng Minh mới chấp nhận về làm quân sư. Qua câu chuyện này, nhiều người ca ngợi Lưu Bị là người biết tôn sư trọng đạo chiêu mộ nhân tài. Câu chuyện này cũng góp phần tô điểm cho tài danh của Khổng Minh. Hẵn là người tài năng lỗi lạc mới được chiếu cố đặc biệt như thế. Ngoài ra, theo dõi những chiến công của Lưu Bị sau khi có Khổng Minh về giúp thấy việc cầu hiền tài của Lưu Bị quả không phí chút nào. Khổng Minh đã phục vụ Lưu Bị cho đến lúc tàn hơi.

Còn Tôn Vũ, sống vào thời Xuân Thu chiến quốc lại có ứng xử hoàn toàn khác Khổng Minh. Ông nhận lời ngay về giúp cho nhà Ngô sau khi Ngũ Viên thay vua Ngô đến mời. Về kinh thành không bao lâu đã ra lệnh chém hai ái vương của vua Ngô vì họ không chấp hành quân lệnh. Chinh phục nước Sở mang về cho nhà Ngô xong lại xin từ quan về quê ẩn dật. Vàng bạc vua Ngô tặng đem phát hết cho dân nghèo rồi biệt tích trên chốn giang hồ. Tôn Vũ ra đi để lại 10 sách lược quân sự nhưng ngày nay vẫn áp dụng rất phù hợp trong kinh doanh để đối phó với chuyện cạnh tranh trên thương trường.

10 nguyên tắc của Tôn Vũ ứng dụng trong kinh doanh

1. Thủ lợi: Lấy lợi để thúc đẩy nhân viên làm việc. Lấy lợi để chinh phục đối thủ cạnh tranh.
2. Kế hoạch: Phải có kế hoạch chu đáo, bí mật cả trong ngắn hạn và dài hạn.
3. Tiên liệu: Phải thu thập và phân tích thông tin để dự đoán chiêu thức kinh doanh của đối thủ cạnh tranh và có kế hoạch đối phó.
4. Thần tốc: Khi đã tính toán kỹ lưỡng, cần đánh nhanh rút gọn.
5. Tự tin: Giữ vững tinh thần đoàn kết, tự tin và quyết thắng. Không thắng thì hòa chứ không được thua ngược.
6. Bảo mật: Tìm cách không cho đối thủ cạnh tranh biết được năng lực của mình.
7. Chủ động: Nắm thế chủ động, buột đối thủ cạnh tranh phải chống đỡ theo ý đồ của ta.
8. Bảo toàn: Tránh mất nhân viên trong mọi tình huống.
9. Tự nhiên: Biết vận dụng các yếu tố thiên thời-địa lợi-nhân hòa một cách hợp lý.
10. Linh hoạt: Biết biến hóa, lúc công, lúc thủ để đối thủ cạnh tranh không biết được thực lực của mình.

Vì sao Tôn Vũ lại nhanh chóng nhận lời làm tướng cho vua Ngô? Nếu quan sát hành xử của ông sau khi thắng quân Sở ta có thể đoán, tham gia quan trường là cơ hội để Tôn Vũ áp dụng lý thuyết quân sự của mình. Khi đã ứng dụng thành công, ông không có lý do gì để nấn ná ở chốn quan trường hưởng lộc. Vì thế, ông đã ra đi.

Tôi mới gặp một người như thế ở Việt Nam là anh H.Đ. H. Anh H. cùng học Đại học Vanderbilt với tôi bên Mỹ, nhưng học trước tôi một năm. Anh đã từ bỏ chức Giám đốc Holt International Việt Nam ở Hà Nội về Sài Gòn dạy học. Anh nói, "Công việc của mình đã qua 10 năm, tất cả đã trở nên quen thuộc. Mỗi sáng mình đến cơ quan, chiều lại về. Đầu óc không có gì phải suy nghĩ. Mình có cảm giác như đang sử dụng uy tín, kinh nghiệm để hưởng lợi của tổ chức. Mình phải ra đi để tổ chức có thay đổi và bản thân mình cũng thay đổi. Vì thế, mình quyết định xin nghỉ."

H. đã học các sách lược kinh doanh từ một trường nổi tiếng ở Mỹ. Về nước, anh đem sở học của mình ứng dụng thành công trong quản trị một tổ chức phi lợi nhuận quốc tế. 10 năm đã qua, giờ đây, cũng như Tôn Vũ, anh lại đi trên con đường mới. Tôi không dám so sánh H với bậc vĩ nhân như Tôn Vũ, nhưng ước gì ở nước ta có những cán bộ quản lý đầy sĩ khí, mạnh mẽ trong cách nghĩ cách làm như thế để thế hệ trẻ hơn có thêm cơ hội thử thách chính mình!