Người Việt không hẵn xấu xí!

Sáng, trưa, chiều Chủ nhật (3/5/2015), liên lạc bằng điện thoại với anh Việt, bạn Hướng đạo sinh hồi nhỏ mãi không được, tôi lo lắng vô cùng.  Số là bạn tôi sẽ đóng vai trò như một chủ hôn tại lễ rước dâu của gia đình anh Tri, một đồng đội khác.  Mãi đến lúc tiệc tối, tôi mới hay vợ chồng anh bị tai nạn giao thông khi trên đường từ Mỹ Tho về Thành phố dự lễ cưới.

Thứ Hai, anh bạn liên lạc với tôi qua điện thoại. Anh bần thần kể, sớm hôm qua lúc đang đi trên đường Nguyễn Văn Linh (quận 7) anh va quẹt với một xe máy khác. Một người phụ nữ điều khiển xe máy, không đội mũ bảo hiểm, phía sau chở lặc lè hai giỏ cần xé trái cây, phía trước treo lũng lẵng hai bên 4 con vịt. Cô còn đèo thêm một đứa trẻ, không nón, không giày dép. Rất vội vã cô ta cố vượt lên qua mặt. Chiếc xe lắc, đảo và đâm sầm vào ngang hông xe máy của vợ chồng bạn tôi đang đi cùng chiều.  Đứa trẻ văng ra khỏi xe (rất may không hề hấn gì), người phụ nữ đầu đập xuống mặt đường, chiếc xe nằm vắt một nửa trên người, một vệt máu nhỏ chảy dài xuống cổ.  Bản thân bạn tôi cũng bị xây xát nhẹ khi xe bị lực đẩy đẩy ngang.

Người đi đường xúm lại, đỡ xe kéo người phụ nữ ra, cô vội vàng chồm lên tóm cổ mấy con vịt. Ai đó dựng xe lên nhưng có người lại ngăn, họ bảo phải chờ công an tới. Một lúc sau, 2 xe công an hụ còi chạy đến. Họ yêu cầu đưa người phụ nữ đi cấp cứu vì máu đầu chảy và cô kêu đau tức vùng bụng, vùng ngực. Đo đạc vết xe đổ, vẽ hiện trường … cộng thêm lời vào tiếng ra của người đi đường, có vẻ bạn tôi không có lỗi. Tuy nhiên, công an nói thêm, cả hai chủ phương tiện đều đi quá tốc độ cho phép. Và yêu cầu đưa cả hai phương tiện về đồn, giải phóng đường đi. Hơn 3 giờ chiều, bệnh viện điện về báo tin, người phụ nữ không có vấn đề gì trong não, ngực và bụng … Xuất viện, người phụ nữ được miễn phí điều trị vì có sổ hộ nghèo, bạn tôi chỉ phải đóng một chút đỉnh phí lặt vặt. Trở về đồn công an gần 5 giờ chiều, sau khi được công an giải thích, người phụ nữ xin lỗi và công an giải quyết cho tất cả ra về, giao trả phương tiện.

Lo ngại người phụ nữ còn yếu và nhất là đứa bé cứ bám lấy vợ chồng bạn tôi vì được cho ăn ngon, uống nước ngọt, thay áo quần mới, mang dép mới. Bạn tôi theo người phụ nữ này về nhà, hỗ trợ tiền 2 giỏ trái cây, mua lại 2 con vịt tặng gia đình và thêm 500.000 đồng “tiền bồi dưỡng sức khỏe”.

Gia đình người phụ nữ sống trong một căn nhà tối tăm, bề bộn, vá víu, nhưng ở vị trí bàn thờ Thánh Giá lại khá tươm tất. Có vẽ đây là một gia đình ngoan đạo. Người chồng bước vào nhà, phảng phất mùi rượu rẻ tiền. Hình như anh ta đã được biết khá tường tận mọi chuyện, nên hùng hổ quát mắng vợ. Vợ chồng bạn tôi ôn tồn xin lỗi, giải thích và cố gắng hướng sự việc đến việc thờ cúng, đến thánh đường, nói bóng gió về “yêu thương và tha thứ” và có những lời khen ngợi chân thành với gia đình. Người chồng trở nên mềm mỏng, lịch sự quay lại xin lỗi. Đúng là một gia đình ngoan đạo.

Bạn tôi mừng rỡ, và may mắn thay, bạn tôi có quen một mục sư ở gần đó. Anh liên lạc và được mục sư hẹn gặp tất cả mọi người. Biết tin, cả nhà người phụ nữ hân hoan nhưng lo ngại – họ rất muốn đến với mục sư, nhưng lại rất tủi thân cho hoàn cảnh của mình  - “Ai lại để mục sư phải bận tâm đến kẻ nghèo khó, hư hỏng như chúng tôi!”.

Dường như niềm hân hoan đã lấn lướt nỗi lo ngại, với sự thuyết phục chân tình của bạn tôi, mọi người đã đến gặp vị mục sư và cuối cùng, một kế họach giúp đỡ nhỏ được vạch ra, cùng với lời hứa cai rượu từ từ của người chồng và những giọt nước mắt không rõ vì lý do gì của người vợ.

Hơn 8 giờ đêm vợ chồng bạn tôi quay về nhà ở Mỹ Tho. Anh chợt  áy náy không nguôi khi biết mình đã làm lỡ kế họach rước dâu của gia đình bạn.  Anh báo tin sự việc khi trên người vẫn mặc một chiếc quần com-lê rách. 

Việt chợt nghĩ, sao mình đi giữa phố Sài Gòn suốt ngày lại không thấy ai chê cười. Anh kết luận, có lẽ cái may mắn cũng còn nhiều lắm ở đâu đó trong cuộc đời này. Còn tôi, tôi không nghĩ vậy, ứng xử của Việt toát lên nhân cách của con người hướng đạo trưởng thành.

Một vài khác biệt văn hóa gây cản trở hội nhập của người Việt Nam đương đại

Rất nhiều câu chuyện hàng ngày liên quan đến hành xử thiếu kỷ luật, thiếu tính nhân bản của người Việt Nam đương đại. Bản thân tôi sau nhiều năm được học tập và làm việc với các tổ chức quốc tế và trong nước, cũng có điều kiện trải nghiệm cũng như tiếp nhận một số nhận xét của chuyên gia nước ngoài về các khuyết điểm kể trên.

Trước hết, xin kể về tính thiếu kỷ luật về giờ giấc. Sau nhiều lần tiếp xúc để tìm hiểu về khả năng tham gia phối hợp trong việc thi công công trình mang tính đột phá về hạ tầng ở TP. Hồ Chí Minh giữa tập đoàn xây dựng quốc tế Shimizu Nhật Bản và đơn vị chúng tôi, một hôm, một quản lý phía đối tác thản nhiên bảo tôi, “Này ông! Tôi thấy ông không giống người Việt”.

Tưởng rằng ông ta nhận xét về phương diện nhân chủng học, tôi tuôn ra ngay một tràng giải thích về sự di cư của các giống người Indonesean trong quá khứ hàng ngàn năm qua.  Tôi tự hào nói, “Trên thế giới, sự di dân từ nơi này sang nơi khác đã từng được chứng minh qua các chứng cứ về khảo cổ học và nhân chủng học.  Nước Việt chúng tôi nằm trên ngã ba đường của các cuộc di dân đó nên chúng tôi có thể là người Nhật, người Hoa, người gốc Ấn, và thậm chí còn có thể là con cháu của Thành Cát Tư Hãn xứ Mông Cổ.

Từ tốn như bao người Nhật khác, vị chuyên gia bảo tôi, “Tôi nói ông không giống người Việt là ở điểm khác anh bạn ạ! Ý tôi là qua nhiều cuộc hẹn, tôi thấy ông lúc nào cũng đúng giờ, không giống như các cuộc làm việc của tôi với nhiều người Việt khác.” Đến đây, tôi thẹn đỏ mặt, không chỉ vì sự võ đoán của mình mà còn vì nhận xét cay đắng của vị chuyên gia Nhật dành cho người Việt chúng ta.

Kế đến, nói về tính nhân bản của người Việt. Có thể đây là một sự xúc phạm đến đồng chủng của mình.  Nhưng không bàn đến vấn đề này có thể là một tội lớn đối với tiền nhân và thế hệ kế tiếp.

Trước hết, xin nói về tiêu chuẩn thiết kế các công trình xây dựng dân dụng. Nếu bạn có dịp đi vào các công trình dân dụng xây trước 1975 còn sót lại, chẳng hạn, Dinh Thống Nhất ở TP. HCM,  bạn sẽ thấy dốc cầu thang khá thoải và các bậc cấp có chiều cao vừa phải khiến cho người đi bộ leo dốc có cảm giác nhẹ nhàng thoải mái.  Bên cạnh đó, các tòa nhà đều có lối đi hoặc các nhà vệ sinh dành cho người dành cho người tàn phế, già yếu.

Đi bất cứ đâu ở các nước như Singapore, Hàn Quốc, Mỹ… chúng ta đều thấy có các hạng mục xây dựng dành cho người già, người tàn phế ở các công trình dân dụng và các phương tiện công cộng mà thi thoảng mới gặp ở nước ta.  Chẳng hạn, mới đây, trong một dịp ghé vào trạm dừng ôtô Tâm Châu, Bảo Lộc, tôi ngạc nhiên và rất mừng cho ngành du lịch địa phương khi nhìn thấy bảng chỉ dẫn nhà vệ sinh dành cho người tàn phế.

Cơ quan Ngoại giao Mỹ ở Việt Nam trong nhiều năm trước đây cũng đã nêu vấn đề này có chương trình tài trợ để thiết kế phương tiện lên xuống xe buýt cho người tàn tật ở TP. HCM. Tuy vậy, có lẽ vì lý do ngân sách, hiện nay các xe buýt công cộng ở TP vẫn vắng bóng phương tiện này.

Nói đến tính nhân bản của người Việt, cũng không thể không nói đến văn hóa ẩm thực. Hầu như chúng ta có thể vô tư ăn nhậu bất cứ loài cầm thú nào. Thức ăn càng hiếm càng khoái khẩu và càng quyết tâm lùng kiếm để thưởng thức. Trên các tuyến đường du lịch ở nước ta, đi đâu cũng thấy các bảng quảng cáo đặc sản, “Cá suối, rau rừng”. Còn ở chợ đồng bằng, người tiêu dùng dường như không biết thực hư về trọng lượng cũng như chất lượng thực phẩm có giá như tôm, cua, thịt bò…đành chuyển dần sang sử dụng hàng ở siêu thị.  Hiện chưa có ý kiến của ngành y tế về thông tin tỷ lệ ung thư của người Việt rất cao, một phần vì dư lượng các chất tăng trọng, thuốc trừ sâu trong thực phẩm!

Đâu là giải pháp giúp giới trẻ Việt thay đổi?

Bước xuống sân bay quốc tế Bangkok, chúng ta luôn bắt gặp nụ cười và ánh mắt thân thiện từ nhân viên hải quan đến người đẩy xe phục vụ.  Ta còn thấy hình ảnh chùa tháp và các tượng Phật ở trong và cả lối ra vào sân bay.  Ở khu thương mại sầm uất của nội đô Bangkok, ta vẫn thấy ở các góc ngã tư, ngã ba đền thờ Phật, hình ảnh nhà vua, hoàng hậu xuất hiện trong các dịp lễ. Ở thủ đô Pnompenh, Cambodia, ở Yangon, Myanmar… chúng ta cũng bắt gặp những hình ảnh tương tự.  Nghe nói, thanh niên ở Thái Lan, người Khmer ở nước ta và ở Cambodia, người Lào… đều phải vào chùa học giáo lý và thực hành nghi thức tôn giáo một thời gian.  Phải chăng đây là gốc rễ cho tính thiện, và sự hiền từ thể hiện trong tính cách của người dân các nước láng giềng?

Sau nhiều năm công tác ở TP.HCM, chuyên gia kinh tế Heung Choi tiết lộ cho tôi một trong những bí quyết thành công của Hàn Quốc.  Anh nói, thật tình, nước tôi phải học tập Việt Nam về quyết tâm thống nhất đất nước mà đến nay người Hàn vẫn chưa làm được.  Thế nhưng trong cái rủi lại có cái may. Do lo sợ chiến tranh, chính phủ Hàn Quốc ban hành luật nghĩa vụ quân sự bắt buộc hai năm đối với thanh niên. Ở trong quân ngũ, chúng tôi không những học về kỹ thuật quân sự mà còn được rèn luyện về thể chất, tính kỷ luật, tính tuân thủ...  Nhờ vậy, khi trở về cuộc sống đời thường các tố chất này hóa ra rất cần thiết để tạo nên một thế hệ trẻ Hàn Quốc mạnh về thể chất, nhạy bén trong đối phó các tình huống và đặc biệt biết tôn trọng giờ giấc và kỷ luật của tổ chức, yếu tố góp phần làm nên một quốc gia hưng thịnh trong hội nhập quốc tế ngày nay.

Tồn tại nhờ sự hợp lý

Hồi còn sinh viên ở trường đại học, khi học triết học Marx, chúng tôi được giải thích về tôn giáo rất khác với những điều thường sinh hoạt trong gia đình.  Marx cho rằng, “Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” và nó được dùng để giải thích việc đóng cửa các trường học do tôn giáo quản lý hoặc đập bỏ các miếu thờ ở nhiều nơi trong nước thời ấy.Tuy nhiên, quan sát trong cuộc sống đời thường, nhất là khi có một quãng thời gian sống chung với một người bà con ở cạnh nhà thờ Núi, thành phố Nha Trang, tôi nhận ra nhiều điều hay về sinh hoạt tôn giáo. 

Trước hết, chuyên cần đi lễ nhà thờ là cách rèn luyện sức khỏe.  Hàng ngày, vào khoảng 4 giờ rưỡi sáng, chuông nhà thờ ngân vang, cô tôi thức dậy đi bộ đến thánh đường làm lễ.  Bà đã thực hành lối sống như thế và luôn gửi trọn niềm tin của mình vào Thiên Chúa cho đến cuối đời vào tuổi 95.

Nhiều hoạt động cộng đồng trong tôn giáo giúp phát triển kỹ năng sống. Tôi gặp và làm quen một gia đình công giáo ở vùng quê Khánh Hòa. Gia đình anh sống trong một thung lũng khá biệt lập trong một vùng đồi núi Diên Khánh. Tuy vậy, sinh hoạt cộng đồng ở nhà thờ mỗi tuần làm cho gia đình anh không hề bị tách biệt với cộng đồng. Hơn nữa, vợ chồng anh rất quý những cuộc viếng thăm của khách phương xa và có thể ngồi tiếp chuyện hàng giờ với nhiều đề tài phong phú chưa hẵn sống ở phố thị mới có được.  Ở nước ta hiện nay, nhiều sinh hoạt thiện nguyện giúp người dân tìm được nhiều cơ hội đóng góp cho xã hội, cộng đồng mỗi khi xãy ra những hiểm họa như lụt, bão, hoặc tai nạn giao thông. Thông qua những chuyến đi xa, làm công tác từ thiện, các thành viên trong nhóm có dịp trò chuyện, học hỏi lẫn nhau, quả là một môi trường có ích cho sự phát triển kỹ năng sống trong cộng đồng.

Sinh hoạt tín ngưỡng góp phần phát triển giáo dục. Nhiều thế hệ người già ở nước ta có được phổ cập văn hóa nhờ vào tham gia sinh hoạt tôn giáo. Khá nhiều vĩ nhân thế giới có nhiều đóng góp lớn cho nhân loại một phần hưởng được giáo dục nền tảng từ tôn giáo.

Rõ ràng, khi một xã hội chưa phát triển cao đến một ngưỡng lý tưởng như Karl Marx mong ước, tôn giáo vẫn là nguồn vốn xã hội cần thiết cho loài người.

Tư duy Mỹ

Nhân chuyện bản dịch của anh Phạm Vũ Lửa Hạ được trang Triết học đường phố đăng nhưng không xin phép khiến anh em lời qua tiếng lại. Tôi xin kể một kỷ niệm của mình liên quan với tờ Tuổi Trẻ ở thành phố Hồ Chí Minh.

Năm 1997, tôi được Tổng Giám đốc Lâm Hoàng Lộc nhận vào làm việc ở Văn phòng Hội đồng quản trị Ngân hàng Á Châu ở thành phố Hồ Chí Minh.  Ông Lộc nói, “Làm cho mình lương không bằng ngân hàng nước ngoài, nhưng chúng ta hãy cùng nhau xây dựng ngân hàng này để sao cho người ta không nói rằng người Việt không biết làm ngân hàng, không biết kinh doanh tài chính.”

Quả thật, do trả lương không thể ra ngoài quy định của hệ thống lương ngân hàng, ông Lộc cũng không hề giao quá nhiều việccho tôi, trái lại ông khuyến khích tôi quan sát hệ thống, thăm các chi nhánh và thi thoảng dịch những bài báo trên các tạp chí nước ngoài để phân phối cho các cấp quản lý ngân hàng đọc.

Hồi đó, tuy nhà nước theo đuổi chính sách mở cửa, nhưng trên khía cạnh văn hóa, báo chí các cơ quan có trách nhiệm liên quan của nhà nước rất chú trọng các vấn đề nhạy cảm trong kinh tế, chính trị và văn hóa.  Các tạp chí như Kinh tế Viễn đông (Far Estern Economic Review); Nhà kinh tế (The Economist); Tuần tin tức (News Week)…thường được xem xét kỹ nội dung trước khi đưa ra phát hành cho công chúng.

Tôi còn nhớ, lúc đó là đỉnh cao của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á. Tôi đã dịch ra tiếng Việt một bài phân tích rất hay trên tờ Tuần tin tức, chỉ ra nguyên nhân khủng hoảng. Tác giả cho rằng, phấn khích trước dòng vốn rẻ, các doanh nhân châu Á đã tiến hành đầu tư một cách vội vã, kết hợp với lòng tham muốn làm giàu sao cho thật nhanh, nên bất chấp kỷ luật tài chính khiếnxảy ra đổ vỡ.  Các nhà lãnh đạo châu Á (điển hình là Thủ tướng Malaysia, Mohamed Mathir) không nên chỉ đổ tội cho các nhà đầu tư tài chính phương Tây mà cũng nên xem xét lại hệ thống quản trị tài chính ngân hàng của mình như câu nói của tiền nhân, “Đi nhanh hay vấp, tham thực cực thân.”

Sáng thứ Bảy, ra sạp báo đầu hẽm mua tờ Tuổi Trẻ, tôi hết sức ngạc nhiên, bản dịch của mình được đăng trong cột Câu chuyện thứ Bảy của tờ báo. Thú thiệt, tôi cũng lấy làm giận vì không thấy tên mình là dịch giả. Không biết lấy ai để giãi bày, tôi gọi cho Rich, một người bạn Mỹ đang dạy tiếng Anh cho trẻ em ở phố Tây Phạm Ngũ Lão. Chưa uống hết ly cà phê, Rich bảo tôi, “Đây là cơ hội cho anh đấy”.  Rồi Rich hướng dẫn tôi viết một là thư cho tòa soạn báo Tuổi Trẻ với lời lẻ khiêm tốn. Thay vì trách móc, dịch giả lại cảm ơn tờ báo đã sử dụng bản dịch của mình. Rich còn khuyên tôi dịch thêm bài báo khác để gửi nhờ đăng báo.

Quả như dự đoán của Rich, bài dịch thứ hai được tòa soạn nhậnvà cho đăng báo. Tôi còn may mắn được Phó Tổng Biên tập tờ báo, ông Huỳnh Sơn Phước đến tận ngân hàng để mời cộng tác. Nhiều năm sau đó, tôi thường xuyên nhận báo biếu hàng tuần vì được xem là cộng tác viên của tờ báo.

Mô hình phát triển nước ngoài của Trung Quốc

Tiến sĩ Innocent Okpanum, một kiến trúc sư người gốc Châu Phi và là thành viên công ty tư vấn thiết kế nổi tiếng Ngonyama Okpanum đến tìm hiểu tình hình ngành xây dựng Việt Nam. Sau khi đi thăm một vài doanh nghiệp trong ngành, ông nêu câu hỏi cho chúng tôi, “Tại sao các ông không thi công xây dựng ở châu Phi?”

Ông cho biết có hàng triệu người Trung Quốc đang sống và làm việc ở Châu Phi, đa số khởi đầu bằng nghề xây dựng. Khi nhận hợp đồng thi công, các công ty Trung Quốc chuyển luôn toàn bộ kỹ sư, công nhân sang địa điểm xây dựng mới. Họ nói cùng ngôn ngữ, hiểu các kỹ năng của nhau, khi cần vật tư họ gọi điện thoại bằng tiếng mẹ đẻ, liên lạc với các nhà cung cấp ở Trung Quốc… Mô hình khép kín này khiến cho giá thành của các công ty Trung Quốc hết sức cạnh tranh đến nỗi không một công ty nào trên thế giới có thể sánh bằng.  Rút cục, các hợp đồng thi công rơi vào tay các công ty Trung Quốc.

Tốt nghiệp ngành kiến trúc La Mã nổi tiếng, tiến sĩ Innocent Okpanum cho biết ông cũng bị ảnh hưởng bởi tư tưởng khai sáng thế giới của các nước phương Tây. Thông thường, các công ty đến từ Âu Mỹ khi kinh doanh ở châu lục khác thường tuyển lựa một số ít người hay công ty địa phương đào tạo về ngoại ngữ và kỹ năng quản trị để làm các vệ tinh cho họ.  Ngoài ra, ngày nay, tiền lương, đi lại đắt đỏ khiến các công ty Âu Mỹ không thể mang cả đại quân chinh phạt xứ người như các thế kỉ trước. Hậu quả là mô hình Trung Quốc đang rất hợp thời với dân số lớn, nền sản xuất quy mô công nghiệp, nếu không nói thêm có một chính phủ mạnh với ý chí quyết tâm phát triển cao, vươn lên dẫn đầu các nền kinh tế thế giới.

Một khía cạnh khác khiến cho mô hình Trung Quốc trở nên hết sức hiệu quả đó là mối quan hệ giữa người dạy và người học. Mô hình đào tạo phát triển cần nhiều thời gian và người học phải là người thật sự muốn học nếu không nói là khao khát học hỏi để đổi đời. Peter Drucker, nhà quản trị học nổi tiếng thế giới đã từng nói, đại ý thế này, khó có thể huấn luyện người yếu kém thành người xuất chúng mà chỉ có cơ may nâng những người khá thành người giỏi.  Nếu nguyên lý đó là đúng, đem áp dụng mô hình đào tạo phát triển châu Âu vào châu Phi và các nước kém phát triển ở các châu lục khác, liệu có bao nhiêu người có chỉ số thông minh cao, có thái độ ham học tiếp thu cái mới tham gia mô hình này.  Chúng ta càng thấy khá rõ nét khi nhìn lại lịch sử Việt Nam. Thực dân Pháp ra đi, để lại cho nước ta một nhóm người có số lượng rất nhỏ có danh xưng ông nghè, ông thông, phán sống khá giả vì hưởng mức thu nhập cao khiến cho Trần Kế Xương phải mỉa mai.

Phen này ông quyết làm thông phán,

Tối rượu sâm banh, sáng sữa bò.

Cách đây hơn 15 năm, khi du học từ Mỹ trở về, mang đầy tâm thế đổi mới, trồng người của thế hệ thầy cô đi trước, tôi đã quyết tâm và may mắn trở thành giảng viên đại học nhiều năm. Thế nhưng, lửa nhiệt tình đã dần dần tắt ngấm vì phát hiện ra rằng kiến thức truyền đạt của mình không thấm được vào lớp người trẻ đương thời. Đa phần sinh viên ngày nay học để đối phó với yêu cầu xã hội như phải có tấm bằng đại học để kiếm việc, để an tâm trên con đường quan lộ cha mẹ dọn sẵn đường… và để sáng bằng với mọi nguời trong xã hội.  Hơn nữa, trách các em làm gì khi một lớp học với trên 50 thậm chí gần 100 sinh viên, thì không thể nào giáo viên có thể truyền đạt kiến thức đến sinh viên một cách hiệu quả.

Quả tình, mong  muốn trở thành những thầy cô giỏi, gương mẫu về đạo đức như trước đây là một thách thức lớn. Cô Tuyết Ba thời tiểu học với không những văn hay, toán giỏi mà còn dạy cho chúng tôi lòng tự trọng dân tộc khi ứng xử với lính Mỹ mỗi ngày ngoài đường phố. Thầy Lũy dạy luyện phát âm tiếng Anh giọng Mỹ bằng mô hình. Cô Hương dạy tân đại số, thầy Luật dạy toán cao cấp…thời trung học… và cả khi ở bậc đại học, chúng tôi cũng được thừa hưởng nền giáo dục căn bản từ các giảng viên gạo cội và là tinh túy của chế độ thực dân, đế quốc đến hai nền giáo dục của hai miền Nam Bắc.

Có phải tôi là lớp người già, không còn cơ hội để phát triển nên nuối tiếc ngày xưa. Thôi đành vậy, nhưng khi đã nói ra suy nghĩ của mình, tôi cũng đã vượt qua nỗi sợ hãi và phải nêu ra một số quan sát để các bạn suy nghĩ. Hoặc nên chăng, bỏ hết, dẹp hết các mô hình đào tạo, giáo dục tạm gọi là tiên tiến để đi theo mô hình Trung Quốc?

Sống với người Hà Nội

Năm 1980 lần đầu tiên tôi ra Hà Nội. Một buổi chiều tháng Năm, nắng nóng và không khí ẩm, thời tiết khó chịu vô cùng. Trên chuyến xe buýt người đứng chật như nêm từ Hà Đông về Hà Nội, bạn học của tôi bị trụy tim ngất ngay trên xe. Tài xế cho xe dừng trước Bệnh viện Việt Nam Cu Ba đưa bạn tôi vào cấp cứu hồi sức.

Đang ngồi bên ngoài sảnh chờ cho bạn tôi hồi tỉnh, một cô gái tay cầm ca sữa bột đậu xanh đi vào bệnh viện tiến lại chỗ tôi, “Mẹ em bảo mang cái này cho anh miền Nam hồi nãy bị ngất xỉu trên xe buýt uống cho lại sức.”  Cô gái ấy về sau trở thành bạn bè. Chúng tôi gặp nhau một vài lần cho đến ngày xuôi tàu về Nam.  Cô ấy đưa chúng tôi ra tận ga Hàng Cỏ. Lần này cô lại chuẩn bị cho chúng tôi cơm nắm, chả giò, muối tiêu ăn đủ từng bữa cho đến lúc tàu đến Huế. Thú thật, ngày nay, sau đã hàng chục năm, hình ảnh một người con gái đứng vẫy tay mờ dần khi con tàu chầm chậm rời sân ga vẫn khó quên được trong lòng người lữ khách.

Nhiều năm sau, tôi lại có dịp sống chung nhà với một cặp vợ chồng trẻ người Hà Nội. Một bữa nọ tôi đi học về muộn. Lúc bước vào cả nhà đang ăn cơm. Tôi nghe nói, “Mời chú xơi cơm ạ.” Đang lúc bụng đói, tôi vào bếp lấy bát đũa ra ngồi ăn chung cùng gia đình nói cười vui vẻ.  Về sau, lúc ngồi nói chuyện thân mật, vợ chồng chủ nhà mới cho biết rằng tôi đúng là người ngây thơ, không hiểu phép ngoại giao của người Hà Nội. Thật ra, câu nói “Mời chú xơi cơm” chỉ có nghĩa là “Chào chú ạ”.

Con trai miền Bắc phần lớn nấu ăn rất giỏi. Bạn tôi biết cả cách nấu phở Bắc. Còn món sườn rang nước mắm anh ta chế biến quả xuất sắc vô cùng. Do nấu ăn dở, hàng ngày tôi được giao cho công việc rửa bát. Thế nhưng, ngày đầu tiên rửa bát tôi cũng bị chê trách. Số là người bạn Hà Nội của tôi rất tinh tế. Anh ta chỉ cho tôi, sau khi rữa sạch phải sắp xếp bó đũa cùng đầu đuôi lại với nhau và đưa đầu nhỏ gắp thức ăn lên trên ống đựng đũa.  Anh nói, ống đũa lâu ngày dễ bị bụi bẩn và hơi nước ẩm thấp dễ tạo nấm mốc gây bệnh. Vì vậy, cần đua đầu gắp lên trên để chúng được luôn khô ráo.

Nhiều khi ngay trong bữa cơm, tôi cũng được vợ chồng anh bạn người Hà Nội chỉ cho cách xới cơm.  Anh dặn, khi xới cơm cho người khác, ta phải xới hai lần trở lên vì xới cơm một lần là kiểu xới cơm cho người chết. “Các cụ bảo thế.”  Quả là các bậc tiền nhân ngoài Bắc (Hà Nội) còn biết vận dụng cả tín ngưỡng để dạy cho con cháu phép xã giao. Thử hỏi, khi xới cơm cho người khác, làm thế nào để biết họ còn muốn ăn nữa hay không. Vì thế, khi xới lần thứ nhất, bạn cần đưa mắt nhìn đối tượng mình phục vụ để dò xem thái độ của khách. Lượng cơm nhiều ít của lần xới thứ hai chắc chắn đều làm hài lòng thực khách.

Lâu lắm, tôi chưa có dịp sinh hoạt với người Hà Nội. Dù sau này cuộc sống đô thị có hối hả, có hiện đại hơn, tôi vẫn mong rằng những kỷ niệm đẹp về sự tinh tế của con người Hà Nội sẽ duy trì mãi mãi.

Đơn độc đôi khi cũng là động lực phát triển

Đọc cuốn “Quốc gia khởi nghiệp”, nói về quá trình dựng nghiệp của nhà nước Israel, có thể kết luận rằng chính sự đơn độc giữa thế giới Hồi Giáo đã làm cho quốc gia này vươn lên để tồn tại và phát triển. Ngày nay, từ một vùng đất khô cằn, bốn bề sa mạc, Israel không những đã tồn tại mà còn trở thành quốc gia nổi tiếng về công nghệ cao, công nghệ thông tin và nông nghiệp tiên tiến.

Rõ ràng, bản năng tồn tại đã làm cho dân tộc Israel tập trung vào những lợi thế của mình để tìm ra con đường phát triển riêng.  Công nghệ lọc nước biển thành nước ngọt của Israel đã góp phần biến bán đảo Shameshek của Ai Cập thành một thiên đường du lịch. Công nghệ tưới nhỏ giọt ở nông trại Israel ngày nay đã có mặt nhiều vùng sản xuất nông nghiệp nơi có khí hậu khô cằn trên thế giới. Phát minh về chíp điện tử thế hệ mới dùng ít năng lượng hơn đã giúp Intel đứng vững qua nhiều thời kỳ thăng trầm của thế giới số… Không những thế, tất cả những phát minh này đang giúp cho con người tên quả địa cầu tìm thấy giải pháp khả dĩ có thể tìm lại thế cân bằng trước sự bất cân xứng giữa nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao, nhưng tài nguyên thế giới càng ngày càng cạn kiệt.

Ở một số nơi khác trên thế giới, chúng ta có thể tìm thấy hiện tượng xã hội tương tự mà Singapore là một điển hình. Đảo quốc này là một doi đấy dạng bán đảo nằm trong lòng Malaysia.  Nước uống, tài nguyên cơ bản như cát, đá…khác hầu như không có… Thế nhưng, từng thời kỳ phát triển, lãnh đạo nước này đã có những chiến lược thích hợp để đưa đảo quốc này thành một nơi có thu nhập dân số tính trên đầu người cao nhất thế giới. Singapore ngày nay đang cạnh tranh với Tokyo, Hongkong… để trở thành trung tâm tài chính của thế giới.  Singapore cũng đang đầu tư để trở thành trung tâm khám chữa bệnh của khu vực. Vai trò giáo dục cũng đang nỗi trội với chất lượng học sinh đứng đầu của thế giới. Trên hết, vị trí giao thương của Singapore vẫn rất vững chắc là cảng biển của tàu bè giao thương giữa Thái Bình Dương và Đại Tây Dương.

Ở Việt Nam gần như cũng tìm thấy hiện tượng tương tự tuy quy mô không lớn.  Chẳng hạn, chúng ta thường ngạc nhiên vì sao một số học sinh đạt điểm cao trong các kỳ thi học sinh giỏi hoặc thi tốt nghiệp lại có hoàn cảnh sống rất khiêm tốn. Đa phần ở những tỉnh nghèo, các huyện vùng sâu, vùng xa như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thừa Thiên, Quảng Nam, Quãng Ngãi, Phú Yên, Bình Định… Rất cần thiết để có những đề tài nghiên cứu xã hội về vấn đề này. Tuy nhiên, chúng ta có thể tạm đồng ý với nhau rằng muốn học giỏi trước hết phải xuất phát từ động lực cá nhân của người học, trong đó vai trò tự học hỏi phải đặt lên hàng đầu.

Một số tỉnh ở Đồng bằng Sông Cửu Long đôi khi chúng ta nghe có những phát minh về máy đào kênh, máy tuốt lúa… nhưng những nhà phát minh “Hai Lúa” phần lớn chưa có bằng tốt nghiệp phổ thông hoặc đại học!  Thế nhưng, rất nhiều người với danh thiếp tiến sĩ, thạc sĩ …lại không viết nổi một bài báo nghiên cứu.  Trước hiện tượng này, chúng ta có thể thấy những sáng kiến, phát minh có gốc từ những nỗ lực vượt qua khó khăn trở lực trong công việc của đời sống thực tế đòi hỏi.

Nhân chuyện nói về Đồng bằng Sông Cửu Long tôi nhớ lại buổi tham dự hội thảo gần đây có cô Phạm Việt Nga, Tổng giám đốc của Dược Hậu Giang làm chủ tọa.  Khi được hỏi vì sao trong thời kỳ hoàn kim của bất động sản, cô không tham gia đầu tư mà chỉ chú trọng vào nghề dược. Bà Nga trả lời rằng, “Trước hết, vì tôi yêu nghề dược, thứ hai, vì tôi không hiểu về nghề bất động sản và cuối cùng vì tôi không có nhiều thông tin do sống ở Miền Tây. Như các bạn biết,  mọi chuyện khi đến nơi tôi sống đã không còn mới và nóng nữa.”

Câu trả lời tuy mộc mạc nhưng chứa đựng triết lý sâu xa:  Đơn độc giúp chúng ta tập trung hơn vào nhu cầu thực tế của chính mình và đôi khi, đó chính là động lực cho sự phát triển.

Chiếc giường của ông Tin

Nước Myanmar bị cấm vận nhiều năm. Tuy vậy, khi tham gia thị trường này, chúng ta vẫn gặp một số tập đoàn kinh doanh đa ngành rất lớn. Một trong số đó là tập đoàn Capital Diamond Star Group (CDSG).

CDSG sở hữu nhà máy sản xuất cà phê hòa tan nhãn hiệu Premier và một số nhãn hiệu khác. Họ phân phối cà phê khắp lãnh thổ Myanmar. Đồng thời CDSG cũng xuất khẩu cà phê nhân, hạt điều, cao su và nhập lúa mì để gia công thành sản phẩm bột mì. Nghe nói công ty chiếm thị phần phân phối bột mì 60% cả nước. Công ty còn có hai siêu thị to cỡ Big C ở hai thành phố lớn nhất nước là Yangon và thủ đô Naypyidaw.
Ngoài thương mại, CDSG còn hoạt động trong lĩnh vực thi công xây dựng, từ nhà kho công nghiệp đến cầu vượt giải quyết vấn đề ùn tắc giao thông hiện nay tại thành phố Yangon sau khi mở cửa đón đầu tư ngoại quốc. Tuy vậy, CDSG cũng như nhiều công ty khác trên thị trường nước này chưa có kinh nghiệm xây nhà cao tầng. Đây chính là sự bổ trợ của chúng tôi với công ty này và cũng là khung cửa hẹp để thâm nhập thị trường còn nhiều rủi ro lẫn cơ hội.
Có lẽ thương mại giúp cho con người năng động và cởi mở hơn. Tôi đã từng trải nghiệm ý tưởng này khi tiếp xúc với người dân ở các tỉnh có cửa khẩu để giao thương với các nước, như tỉnh An Giang, Quảng Ninh… Đây cũng là yếu tố quan sát được từ những cán bộ quản lý của CDSG.
Một quan sát khác đó là, những công ty thành công trên thương trường thường gắn liền với những nhà quản lý tài ba và tận tâm, tận lực. Tôi muốn dành điều này nói về ông Tin Maung Win, một cán bộ quản lý của CDSG qua câu chuyện về chiếc giường ngủ.
Lần công tác trước, chúng tôi gửi danh sách đoàn tham gia cho đối tác và đã được bố trí ăn ở ngay trong khuôn viên công trường. Tòa nhà làm cư xá cho chúng tôi ở cũng là nhà của cán bộ công nhân tham gia nhà máy sản xuất xà bông cục. Tuy thế, công nghệ lạc hậu khiến cho chủ của nó nhanh chóng ngừng hoạt động để chuyển sang xây chung cư cao tầng và trung tâm thương mại.
Lần này chúng tôi đến công trường với số lượng kỹ sư đông hơn. Lúc đang họp, bỗng nhiên tôi nhận ra công nhân của chủ đầu tư mang thêm những chiếc giường mới vào nhà, nhưng đếm lại chỉ có hai chiếc. Tôi lo lắng nhưng không dám hở lời vì sợ bị chủ nhà cho là mình đòi hỏi.
Để dự phòng phương án thuê khách sạn ngủ qua đêm, tôi hỏi: “Ở đây ai chưa có phòng ngủ đưa tay lên”. Lạ thay, kiểm lại chúng tôi chỉ thiếu hai giường và cả hai đã được ông Tin cho nhân viên mua và mang tới trước mấy tiếng đồng hồ.
Tôi chợt hiểu bí mật thành công của đối tác có thể chính là sự sâu sát của nhà quản lý này trong công việc của mình.

Chuyện người bán đinh

Ông anh họ của tôi vốn con nhà nho học. Tuy vậy, vào thời kỳ cuối của triều Nguyễn, người Pháp sau khi chiếm xong Nam kỳ và Bắc kỳ đã đặt triều đình Huế vào cảnh làm vua của một nước bị đô hộ.  Trước tình cảnh Nho học suy tàn, Tây học lên ngôi, anh tôi bỏ học chữ Nho sang học nghề làm guốc.

Theo tiếng gọi hoàng triều cương thổ, anh tôi theo đoàn người di dân lên Đà Lạt lập nghiệp. Oái ăm thay, Đà Lạt là xứ lạnh, đất dẽo lại lầy lội do nhiều mưa, người đi guốc vừa không ấm chân lại thêm dính đất nên guốc dễ đứt quai. Nghề ngỗng của ông anh tôi xem như chấm hết. Túng thế, anh chuyển sang làm nghề sửa giày dép cho qua được cơn bỉ cực. 

Một ngày Chủ nhật nọ, ngồi bên hè phố Đà Lạt sửa giày cho khách, nhìn sang bên kia đường, anh quan sát một tiệm bán hàng vật liệu xây dựng đang tấp nập người mua.  Đa số là người dân tộc ở các vùng xung quanh Đà Lạt, có lẽ sau khi đi lễ nhà thờ Thiên Chúa, tranh thủ mua dụng cụ để đi rừng hoặc sửa chữa nhà cửa. Anh chợt  nghĩ, “Sao mình không bán mặt hàng này?”

Một tháng sau, vay được một thành viên khác trong gia đình một khoản tiền lớn, anh quyết định thuê nhà, mở tiệm phía đối diện bán hàng vật liệu xây dựng gồm các loại đinh ốc, lưỡi cưa, bản lề cửa, lưỡi rìu, đục, bào, búa các loại.... Hơn hai tháng trôi qua, tiệm vật liệu xây dựng của anh chẳng mấy khách đến mua. Tiền thuê nhà, lãi vay, hàng hóa bị ứ đọng không biết lấy đâu ra tiền măt để trả.  Nhìn sang bên kia đường, đám đông mua hàng hình như một ngày một đông, càng thêm áp lực khôn tả.  Bỗng dưng ông nghĩ ra một sáng kiến.  Sáng Chủ Nhật sau đó, như thường lệ, cửa hàng bên kia đường vẫn đông khách.  Bỗng nỗ ầm một tiếng, đám khách bên kia đường hết thảy quay lưng nhìn qua quán của ông bên kia đường.  Thôi thì đinh ốc, lưỡi cưa văng tung tóe khắp mặt đường. Theo quán tính, người đi đường, ai nấy xúm lại nhặt giúp để vừa khỏi cản trở giao thông vừa khỏi dẫm đinh khi đi qua đoạn đường này. Nhiều người gạ hỏi mua hàng, ông tranh thủ bán với giá vừa phải để làm quen.

Vài tuần sau, khách quen quay trở lại mua hàng. Họ cho biết hàng họ của cửa hàng ông dùng cũng tốt không thua kém với cửa hàng bên kia đường nhưng giá tốt hơn nên sẽ giới thiệu thêm bà con dân tộc đến mua. Hàng hóa bán chạy, cuộc sống của gia đình ông trở nên khấm khá hơn trước.

Ngoài bí quyết nói trên, khi bán đinh ông còn học cách cân hàng sao cho người mua thoải mái.  Ông nói, ai cũng muốn tăng thêm chứ không thích giảm bớt.  Để tạo tâm lý này, mỗi khi cân đinh cho khách, ông bốc một lượng hàng xấp xỉ trọng lượng cần bán, sau đó thêm dần vào cho đủ. Ngoài ra, khi khách hàng mua số lượng lớn, thay vì trích chiết khấu ông thường tặng thêm hàng cho khách. Những kỹ năng bán hàng này tuy nhỏ nhưng đã giúp ông tạo ra một cơ nghiệp khấm khá để tạo cho con cái có nền tảng giáo dục vững chắc so với thời gian khó của ông.

Chuyện quản lý nhà hàng ở quán bia Hoa Viên

Lâu lắm tôi mới có dịp quay lại quán bia Hoa Viên ở thành phố Hồ Chí Minh. Nhận xét đầu tiên của tôi là lượng thực khách giảm đi rõ rệt so với những năm trước kể từ khi lối vào của nhà hàng chuyển từ Mạc Đỉnh Chi sang phía đường Nguyễn Thị Minh Khai. Thế mới biết vị trí đóng vai trò quan trọng như thế nào khi mở cửa hàng ăn uống. Tuy vậy, dường như quán vẫn tạo ra một lượng khách vừa phải. Có thể họ là khách hàng thân thiết, những người đã quen với phong cách phục vụ, cách bài trí bàn ghế và gam mầu sắc quen thuộc của quán.

Một cố gắng khác của chủ quán để làm hài lòng khách hàng rất đáng ghi nhận sau khi chuyển sang địa điểm mới.  Thực khách được đon đả mời chào bước lên một chiếc xe chạy điện ngay ở đầu con hẽm.

Có lẽ những cải tiến này chỉ mang dáng vẻ bề ngoài và dễ nhận biết nếu bạn lâu ngày trở lại quán.  Nhưng bí quyết để làm hài lòng khách hàng, theo tôi, thực ra nằm ở kỹ năng xử lý tinh tế của đội ngũ quản lý nhà hàng.

Một hôm quán tổ chức sinh nhật cho một khách hàng. Bạn bè của chủ tiệc mang rượu mạnh vào quán. Theo thông lệ, khi tính tiền, nhân viên phục vụ tính thêm tiền phục vụ rượu. Rượu nhiều lời ra, khách đã mang chai rượu mạnh đến mừng chủ tiệc tuy không trả tiền nhưng lại hơi to tiếng phàn nàn.  Một quản lý trẻ nhanh nhẩu đến bàn. Anh ta nói, “Hôm nay là ngày sinh nhật, là ngày vui đáng nhớ của quý khách, em xin lỗi vì thu ngân đã lỡ tính phí phục vụ rượu. Để bù lại cho khoản phí phục vụ này, cho phép em mời thêm mỗi người một ly bia của nhà hàng.” Cách ứng xử này khiến không khí bàn tiệc bỗng nhiên vui hẵn vì ai nỡ tạo ra căng thẳng không đáng có nhân ngày sinh nhật của người thân yêu nhất của mình.

Một lần khác có một thực khách sau khi nhậu xong, lúc tính tiền anh ta nhất mực đòi phải được chiết khấu 20% vì cho rằng mình là khách quen nhưng quên mang theo thẻ VIP. Nhân viên thâu ngân làm đúng nguyên tắc thu chi nên không thể khấu trừ cho khách được.  Dùng dằng mãi anh vẫn không chịu thanh toán. Khách còn đòi đưa số điện thoại của chủ quán cho anh ta để gọi và chứng minh mình là VIP. Quản lý quán đã xử lý rất tinh tế. Anh ôn tồn tâm sự với thực khách khó tính, “Anh ạ, thông thường thẻ chiết khấu của chúng em quy định giảm 10% cho khách quen.  Vì anh quên đem thẻ nên thâu ngân mới không trừ chiết khấu.  Thôi để em mời anh một dĩa thức ăn đặc sản của quán và cùng uống thêm với anh một ly.  Vị thực khách này quả không còn lựa chọn nào khác vì lời mời nhã nhặn và có giá trị này.

Ly uống bia của quán cũng rất đặc biệt. Đâu là loại ly thủy tinh nhập từ Tiệp Khắc. Một hôm có thực khách cụng ly dzô quá mạnh đến vỡ cả ly.  Khi tính hóa đơn tiền ăn, thấy bị tính tiền ly vỡ anh ta tức giận vô cùng. Thấy khách căng thẳng, quản lý nhà hàng nhã nhặn kêu thêm bia mời thực khách. Anh tự giới thiệu là quản lý nhà hàng và nói. “Thôi anh em ở quầy đã lỡ tính tiền, để em mời các anh mỗi người một ly bù cho tiền cái ly bể.”